Previous Verse
Next Verse

Shloka 114

Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Kokāmukha Tīrtha, Varāha’s Aid, and the Arrival of Gāyatrī

उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता

utthitāścāgnayaḥ sarve dīkṣākāla upāgataḥ | vyagrā sā kāryakaraṇe strīsvabhāvena nāgatā

ಎಲ್ಲ ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದವು, ದೀಕ್ಷಾಕಾಲವೂ ಬಂದಿತು; ಆದರೆ ಅವಳು ಅಗತ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಗ್ರಳಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ—ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವ ಅಂಥದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

utthitāḥrisen, having arisen
utthitāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootutthita (कृदन्त; √sthā/स्था + ud- उपसर्ग)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st case/प्रथमा), Bahuvacana; Kta-participle (past passive participle) used adjectivally
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormSamuccaya-nipāta (conjunction/समुच्चय)
agnayaḥfires
agnayaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st/प्रथमा), Bahuvacana
sarveall
sarve:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st/प्रथमा), Bahuvacana; viśeṣaṇa of agnayaḥ
dīkṣā-kālaḥthe time of initiation
dīkṣā-kālaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdīkṣā (प्रातिपदिक) + kāla (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana; ṣaṣṭhī-tatpuruṣa (dīkṣāyāḥ kālaḥ)
upāgataḥhas arrived, has come
upāgataḥ:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootupāgata (कृदन्त; √gam/गम् + upa- उपसर्ग)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana; Kta-participle used predicatively with dīkṣākālaḥ
vyagrādistracted, preoccupied
vyagrā:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootvyagra (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana; predicate adjective of sā
she
:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana; pronoun
kārya-karaṇein the doing of the work
kārya-karaṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootkārya (प्रातिपदिक) + karaṇa (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकaliṅga, Saptamī (7th/सप्तमी), Ekavacana; tatpuruṣa (kāryasya karaṇam) used as locative
strī-svabhāvenaby (her) womanly nature
strī-svabhāvena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootstrī (प्रातिपदिक) + svabhāva (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Tṛtīyā (3rd/तृतीया), Ekavacana; tatpuruṣa (striyāḥ svabhāvaḥ)
nanot
na:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
FormPratiṣedha-nipāta (negation/प्रतिषेध)
āgatāhas come
āgatā:
Kriyā (क्रिया)
TypeAdjective
Rootāgata (कृदन्त; √gam/गम् + ā- उपसर्ग)
FormStrīliṅga, Prathamā (1st/प्रथमा), Ekavacana; Kta-participle, predicate with sā

Narrator (contextual voice within Sṛṣṭikhaṇḍa; specific speaker not identifiable from the single verse alone)

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: raudra

Type: temple

Sandhi Resolution Notes: utthitāḥ + ca + agnayaḥ → utthitāścāgnayaḥ; dīkṣā-kālaḥ (compound); strī-svabhāvena (compound); na + āgatā → nāgatā.

A
Agni (sacred fires)
D
Dīkṣā (initiation)

FAQs

The verse implies a yajña/vedic rite environment where multiple sacred fires are prepared and an initiation (dīkṣā) moment—formally beginning or consecrating the rite—has reached its proper time.

Not directly. It is primarily a ritual-narrative line emphasizing readiness for dīkṣā and the consequences of not arriving at the required time; any Bhakti reading would be secondary and contextual.

It highlights the importance of punctuality and presence at critical ritual or duty-bound moments, and how distraction in worldly tasks can lead to missing an essential, time-sensitive obligation.