Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

Adhyaya 49Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली ।

ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः ॥

duṣṭaprāyo vinā kṣetraiḥ parabhūmicaro balī / grāma eva dramīsaṃjño rājavallabhasaṃśrayaḥ

ಯಾರು ಬಹುಪಾಲು ದುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಹೊಲಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿ ಇತರರ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೋ—ಅವನು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರೂ ‘ದ್ರಮೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂದರೆ ರಾಜಾನುಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತನು।

दुष्ट-प्रायःmostly wicked
दुष्ट-प्रायः:
Viśeṣaṇa (विशेषण of implied subject)
TypeAdjective
Rootduṣṭa (प्रातिपदिक) + prāya (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा (1st/Nominative), पुंलिङ्ग; विशेषण; 'mostly wicked'
विनाwithout
विना:
Sambandha (सम्बन्ध/without-relation)
TypeIndeclinable
Rootvinā (अव्यय)
Formअव्यय; उपसर्गार्थक/निषेधार्थक; governs तृतीया/पञ्चमी usage; here with instrumental
क्षेत्रैःfields
क्षेत्रैः:
Sahakāri (सहकारी/with vinā: 'without X')
TypeNoun
Rootkṣetra (प्रातिपदिक)
Formबहुवचन, तृतीया (3rd/Instrumental), नपुंसकलिङ्ग
पर-भूमि-चरःroaming on others’ land
पर-भूमि-चरः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpara (प्रातिपदिक) + bhūmi (प्रातिपदिक) + cara (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा, पुंलिङ्ग; विशेषण; 'moving on others’ land'
बलीstrong
बली:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootbalin (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा, पुंलिङ्ग; विशेषण
ग्रामःa village
ग्रामः:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootgrāma (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा, पुंलिङ्ग
एवindeed, just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/emphasis)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (restrictive/emphatic particle)
द्रमी-संज्ञःcalled ‘dramī’
द्रमी-संज्ञः:
Viśeṣaṇa (विशेषण of ग्रामः)
TypeAdjective
Rootdramī (प्रातिपदिक) + saṃjña (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा, पुंलिङ्ग; विशेषण; 'having the name dramī'
राज-वल्लभ-संश्रयःdependent on the king’s favorites
राज-वल्लभ-संश्रयः:
Viśeṣaṇa (विशेषण of ग्रामः)
TypeAdjective
Rootrāja (प्रातिपदिक) + vallabha (प्रातिपदिक) + saṃśraya (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा, पुंलिङ्ग; विशेषण; 'having resort to the king’s favorite(s)'
Narratorial social classification

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

DharmaSocial ethicsKingship and patronageLand and livelihood

FAQs

Landlessness coupled with strength and lack of restraint is depicted as a seed of social disorder; dependence on royal favoritism can shelter adharmic behavior if kingship is not vigilant.

Touches ‘vaṃśānucarita’ only indirectly via the role of the king; primarily it is dharma-śāstra-like social observation within Purāṇic narrative texture.

The ‘dramī’ archetype represents unintegrated power (bala) without yajña-like reciprocity (kṣetra/production), i.e., consumption without contribution—an inner imbalance mirrored socially.