Shloka 12

Adhyaya 49Cosmic Dissolution

इत्येषा मानुषी सृष्टिर्या पूर्वं वै प्रजापतेः ।

तस्यान्ववायसम्भूता यैरिदं पूरितं जगत् ॥

ity eṣā mānuṣī sṛṣṭir yā pūrvaṃ vai prajāpateḥ |

tasyānvavāyasambhūtā yair idaṃ pūritaṃ jagat ||

ಇದು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಮಾನವಸೃಷ್ಟಿಯೇ. ಅದರ ವಂಶಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರಿಂದ ಈ ಲೋಕವು ತುಂಬಿತು.

itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle (इति-प्रयोग), indeclinable (अव्यय)
eṣāthis (she/this one)
eṣā:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
mānuṣīhuman
mānuṣī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmānuṣī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); adjective qualifying सृष्टिः
sṛṣṭiḥcreation
sṛṣṭiḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootsṛṣṭi (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
which
:
Karta (कर्ता/relative subject)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); relative pronoun referring to सृष्टिः
pūrvamformerly, earlier
pūrvam:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण/time)
TypeIndeclinable
Rootpūrva (प्रातिपदिक)
FormAdverbial accusative (क्रियाविशेषण-रूपेण), indeclinable usage (अव्ययवत्)
vaiindeed
vai:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
FormEmphatic particle (निश्चयार्थक/खल्वर्थक), indeclinable (अव्यय)
prajāpateḥof Prajāpati
prajāpateḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/possessor)
TypeNoun
Rootprajāpati (प्रातिपदिक; prajā+pati)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Genitive (षष्ठी/6), Singular (एकवचन)
tasyāḥof that (creation)
tasyāḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/of it)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Genitive (षष्ठी/6), Singular (एकवचन); refers to सृष्टिः
anvavāya-sambhūtāḥborn in succession/lineage
anvavāya-sambhūtāḥ:
Karta (कर्ता/subject—those born)
TypeAdjective
Rootanvavāya (प्रातिपदिक) + sambhūta (कृदन्त; सम्+भू धातु, क्त)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन); past passive participle (क्त/PPP) used adjectivally; agrees with implied स्त्रियः/प्रजाः
yaiḥby whom/with whom
yaiḥ:
Karaṇa (करण/instrument/agentive means)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुंसक), Instrumental (तृतीया/3), Plural (बहुवचन); relative pronoun
idamthis
idam:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
pūritamfilled
pūritam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpūr (धातु) → pūrita (कृदन्त; क्त/PPP)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); past passive participle (क्त) qualifying इदम्/जगत्
jagatworld
jagat:
Karta (कर्ता/apposition to idam)
TypeNoun
Rootjagat (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
Narrative voice within the Purāṇic account (frame-speaker not specified in input)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Prajāpati
CosmologySarga (creation)Genealogy/lineage (vaṃśa)Population of the world

FAQs

Humanity is framed as a deliberate, ordered production under Prajāpati, and social continuity is rooted in lineage (anvavāya). The ethical undertone is responsibility: one’s conduct sustains or degrades what was ‘instituted’ at creation.

Sarga shading into Vaṃśa/Anucarita elements: it summarizes creation and immediately gestures to descent and world-population through successive generations.

Prajāpati represents the archetype of ordering intelligence that turns potentiality into a structured human world. ‘Filling the world’ also implies the filling of the ‘field of experience’ (jagat) by proliferating identifications.