Adhyaya 20
Bhīma–Draupadī Saṃvāda on Restraint, Protection, and the Kīcaka Threat (Virāṭa-parva, Adhyāya 20)
Upa-parva: Kīcaka-vadha (Kīcaka Episode) — within Virāṭa-parva
This chapter presents an emotionally charged yet strategically framed dialogue between Bhīmasena and Draupadī in Virāṭa’s setting. Bhīma condemns his own restrained strength and recalls being checked by Yudhiṣṭhira from violent action in the royal assembly, emphasizing the tension between kṣatriya impulse and vow-bound concealment. To console Draupadī, he cites exemplars of devoted spouses (e.g., Sukanyā with Cyavana, Nāḍāyanī/Indrasenā with an aged husband, Sītā with Rāma, and Lopāmudrā with Agastya), using them as ethical precedents for endurance until the thirteenth year completes. Draupadī responds that her tears are not an accusation against Yudhiṣṭhira but a release under accumulating distress; she then reports Kīcaka’s repeated coercive pursuit, his disregard of her warnings, and the public humiliation she suffered even in Dharmarāja’s sight. She invokes a protective rationale—linking spouse-protection to broader social security—and urges Bhīma to neutralize Kīcaka as the proximate cause of escalating harm, stating that continued exposure would make survival intolerable. Vaiśaṃpāyana closes with Draupadī weeping against Bhīma, and Bhīma, after consoling her, mentally turning toward decisive action against Kīcaka.
Chapter Arc: अज्ञातवास के आवरण में द्रौपदी (सैरन्ध्री) अपने अपमान और दास्य-जीवन की तीव्र पीड़ा लेकर भीमसेन के पास आती है—राजपुत्री होकर भी ‘हीन कर्म’ करने की विवशता का करुण उद्घोष करती है। → द्रौपदी अपने बदले हुए रूप, फीकी पड़ती कान्ति, और विराट-नगर में सहनी पड़ती लज्जा का वर्णन करती है; वह स्मरण कराती है कि कभी जिसकी आज्ञा सागर-पर्यन्त पृथ्वी मानती थी, वही आज सुदेष्णा के अधीन भयभीत है। वह भाग्य-चक्र, जय-पराजय की अनित्यता, और संपत्ति-विपत्ति के चक्रवत् परिवर्तन का तर्क देती हुई भीम के भीतर दहकते क्रोध को उकसाती है—पर साथ ही ‘दैव’ के अतिक्रमण-असमर्थ्य का संकेत देकर धैर्य का आग्रह भी करती है। → द्रौपदी अपने हाथ दिखाकर (जो पहले ऐसे न थे) अपने असह्य दुःख का प्रत्यक्ष प्रमाण देती है; भीम उसके हाथ पकड़कर आँसू बहाता है—करुणा और क्रोध का विस्फोट एक साथ होता है, और प्रतिशोध की प्रतिज्ञा-सी तीव्रता उभरती है, पर अज्ञातवास-धर्म की सीमा उसे बाँधती है। → भीम द्रौपदी के दुःख को स्वीकार कर उसे आश्वासन देता है कि पाण्डवों का ‘उदय’ पुनः होगा; वह धैर्य और समय-पालन की आवश्यकता समझता/स्वीकारता है—अज्ञातवास की मर्यादा के भीतर रहते हुए प्रतिकार का मार्ग खोजने का संकल्प बनता है। → द्रौपदी का अपमान अभी समाप्त नहीं; भीम के भीतर प्रतिशोध की ज्वाला सुलगती रहती है—अगला कदम क्या होगा, और किस पर यह क्रोध टूटेगा, यह अनकहा रहकर अध्याय को आगे की घटना-श्रृंखला की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ५२ श्लोक हैं।) हि >> न [हुक हि 7 2 विशो< ध्याय: द्रौपदीद्वारा भीमसेनसे अपना दुःख निवेदन करना द्रौपहुुवाच अहं सैरन्ध्रिवेषेण चरन्ती राजवेश्मनि । शौचदास्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात्
ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದನು—ಧಿಕ್ಕಾರ ನನ್ನ ಭುಜಬಲಕ್ಕೆ, ಫಾಲ್ಗುನನ ಗಾಂಡೀವಕ್ಕೂ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ರಕ್ತವರ್ಣಗೊಂಡು, ವೀರಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನನ್ನ ಈ ಎರಡು ಕೈಗಳು ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಅವಮಾನವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋಯವು।
Verse 2
विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्रया: परंतप । आत्मकालमुदीक्षन्ती सर्व दुःखं किलान्तवत्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಪರಂತಪ! ರಾಜಕುಮಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಈ ಕಠೋರ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ನೋಡು. ಆದರೂ ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಮಯವನ್ನು ಕಾದು ನೋಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖ ಬಂದರೆ ಅದರ ಅಂತ್ಯವೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.
Verse 3
अनित्या किल मर्त्यनामर्थसिद्धिर्जयाजयौ । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुन:
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಗುರಿಸಾಧನೆ ಹಾಗೂ ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳು ಅನಿತ್ಯ; ಅವು ಸದಾ ಸ್ಥಿರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಮನಗಂಡು ನಾನು ನನ್ನ ಪತಿಗಳ ಪುನರುದಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ.
Verse 4
चक्रवत्परिवर्तन्ते हरार्थाक्ष व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तृणामुदयं पुन:
ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು—ಸೌಭಾಗ್ಯವೂ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವೂ—ಗಾಡಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಮನಗಂಡು ನಾನು ನನ್ನ ಪತಿಗಳ ಪುನರುದಯವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ.
Verse 5
य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावह: । पराजये च हेतुश्न स इति प्रतिपालये । कि मां न प्रतिजानीषे भीमसेन मृतामिव
ಪುರುಷನಿಗೆ ಜಯ ತರುವ ಅದೇ ಕಾರಣವೇ ಅವನ ಪರಾಜಯಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ—ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ನಾನು ನಮ್ಮ ಪಾಳೆಯಕ್ಕೆ ಜಯೋದಯವಾಗುವ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಾದು ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ಭೀಮಸೇನ! ಈ ದುಃಖಗಳ ಆಘಾತಗಳಿಂದ ನಾನು ಮೃತಳಂತಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲವೇ?
Verse 6
दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे | पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम्
ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ—ದಾನ ಮಾಡುವವರೇ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಇತರರನ್ನು ಕೊಂದು ಕೊನೆಗೆ ತಾವೂ ಇತರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರನ್ನು ಕೆಡವುವವರು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ತಾವೂ ಕೆಡವಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 7
न देवस्यातिभारो<स्ति न चैवास्यातिवर्तनम् | इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये
ದೈವಕ್ಕೆ ಅತಿಭಾರವೆಂಬುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮೀರುವುದೂ ಅಸಾಧ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಮರಿಸಿ, ನಾನು ದೈವವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 8
स्थितं पूर्व जल॑ यत्र पुनस्तत्रैव गच्छति । इति पर्यायमिच्छन्ती प्रतीक्षे उदयं पुन:,पानी जहाँ पहले स्थिर होता है, वह फिर भी वहीं ठहरता है। इस क्रमको चाहती हुई मैं पुनः अभ्युदयकालकी प्रतीक्षा करती हूँ
ನೀರು ಎಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನಿಂತಿತೋ, ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗಿ ನೆಲಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಉದಯಕಾಲವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ.
Verse 9
दैवेन किल यस्यार्थ: सुनीतो5पि विपद्यते । दैवस्य चागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता
ಉತ್ತಮ ನೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗುರಿಯೂ ದೈವ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದರೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವದ ಆಗಮನ ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ, ವಿವೇಕಿಯು ದೈವವನ್ನು ಅನುಕೂಲಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಬೇಕು.
Verse 10
यत् तु मे वचनस्यास्य कथितस्य प्रयोजनम् । पृच्छ मां दु:खितां तत्त्वं पृष्टा चात्र ब्रवीमि ते
ನಾನು ಈಗ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತಿನ ಉದ್ದೇಶವೇನು ಎಂದು ಈ ದುಃಖಿತೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳು. ನೀನು ಕೇಳಿದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 11
महिषी पाण्दुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्थां सम्प्राप्ता मदन््या का जिजीविषेत्
ನಾನು ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಮಹಿಷಿಯೂ ದ್ರುಪದನ ಪುತ್ರಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ಇಂತಹ ದುರ್ಗತಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಹೊರತು ಇನ್ನಾವ ಸ್ತ್ರೀ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವಳು?
Verse 12
कुरून् परिभवेत् सर्वान् पज्चालानपि भारत । पाण्डवेयांश्व॒ सम्प्राप्तो मम क्लेशो हारिंदम,भारत! शत्रुदमन! मुझपर पड़ा हुआ यह क्लेश समस्त कौरवों, पाञज्चालों और पाण्डवोंके लिये अपमानकी बात है
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಭಾರತ! ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಈ ಕ್ಲೇಶವು ಸಮಸ್ತ ಕುರುಗಳಿಗೆ, ಪಾಂಚಾಲರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಸಹ ಅವಮಾನಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
Verse 13
भ्रातृभि: श्वशुरैः पुत्रैबहुभि: परिवारिता । एवं समुदिता नारी का त्वन्या दु:खिता भवेत्
ಅನೇಕ ಸಹೋದರರು, ಶ್ವಶುರರು ಮತ್ತು ಪುತ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದು, ಹೀಗೆ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯು—ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನಾರು ದುಃಖಿತಳಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ?
Verse 14
नूनं हि बालया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम् । यस्य प्रसादाद् दुर्नीतं प्राप्तास्मि भरतर्षभ
ಓ ಭರತವೃಷಭಾ! ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಧಾತನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಭಾರೀ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿರಬೇಕು; ಅವನ ವಿಧಿಯೇ ನನನ್ನು ಈ ದುರ್ಗತಿಗೆ ತಳ್ಳಿದೆ.
Verse 15
वर्णावकाशमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् । तादृशो मे न तत्रासीद् दु:खे परमके तदा
ಓ ಪಾಂಡವ! ಈಗ ನನಗೆ ಮಾತಾಡಲು-ಮಾಡಲು ಇರುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ನೋಡು; ಆಗ ಪರಮ ದುಃಖದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅಂಥ ಅವಕಾಶವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.
Verse 16
पाण्डुनन्दन! देखो, मेरे शरीरकी कान्ति कैसी फीकी पड़ गयी है! यहाँ नगरमें मेरी जो अवस्था है, वह उन दिनों अत्यन्त दुःखपूर्ण वनवासके समय भी नहीं थी,त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा । साहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिमवशा लभे भीमसेन! तुम्हीं जानते हो, पहले मुझे कितना सुख था। यहाँ आकर जबसे मैं दासीभावको प्राप्त हुई हूँ, तभीसे परतन्त्र होनेके कारण मुझे तनिक भी शान्ति नहीं मिलती है। इसे मैं दैवकी ही लीला मानती हूँ। जहाँ प्रचण्ड धनुष धारण करनेवाले महाबाहु अर्जुन भी राखसे ढकी हुई अग्निकी भाँति रनिवासमें छिपकर रहते हैं
ಭೀಮಸೇನ! ಹಿಂದೆ ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಸುಖವಿತ್ತೋ ನೀನೇ ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ದಾಸೀತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ದಿನದಿಂದ ಪರಾಧೀನತೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನಾನು ದೈವಲೀಲೆ ಎಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ—ಪ್ರಚಂಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಮಹಾಬಾಹು ಅರ್ಜುನನೂ ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವನು.
Verse 17
नादैविकमहं मन्ये यत्र पार्थो धनंजय: । भीमधन्वा महाबाहुरास्ते छन्न इवानल:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಇದನ್ನು ನಾನು ಕೇವಲ ದೈವಕೃತವೆಂದು ಮಾತ್ರ ಮನಗಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಭೀಕರ ಧನುಸ್ಸು ಧರಿಸಿದ ಮಹಾಬಾಹು ಪಾರ್ಥ ಧನಂಜಯನು ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರಬೇಕಾಗಿದೆ.
Verse 18
अशक्या वेदितु पार्थ प्राणिनां वै गतिनरि: । विनिपातमिमं मन्ये युष्माकं हविचिन्तितम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪಾರ್ಥ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಮಾನವರಿಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸಾಧ್ಯ. ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಈ ಪತನವು ಯಾರ ಕಲ್ಪನೆಗೂ ಮೀರಿದುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಿಗಳ ಚಲನೆ ದೈವಾಧೀನವಾಗಿದೆ.
Verse 19
यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमा: सदा । सा प्रेक्षे मुखमन्यासामवराणां वरा सती
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ನೀವು ಸಹೋದರರು ಸದಾ ನನ್ನ ಮುಖವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಿರಿ; ಇಂದು ನಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದರೂ, ನನ್ನಿಗಿಂತ ಹೀನವಾದ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರಬೇಕಾಗಿದೆ.
Verse 20
पश्य पाण्डव मे5वस्थां यथा नाहामि वै तथा । युष्मासु प्रियमाणेषु पश्य कालस्य पर्ययम्
ನೋಡು, ಓ ಪಾಂಡವ, ನೀವು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ನನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದಂತಹ ದುರವಸ್ಥೆಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದರೂ, ಕಾಲದ ಈ ಪಲ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡು—ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಾಂತ ಭೂಮಿ ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿತ್ತು; ಇಂದು ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ವಶದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಅವಳನ್ನೇ ಭಯಪಡುತ್ತೇನೆ.
Verse 21
यस्या: सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी | आसीतू साद्य सुदेष्णाया भीताहं वशवर्तिनी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾರ ವಶದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಾಂತ ಭೂಮಿ ಇದ್ದಿತೋ, ಆ ನಾನೇ ಇಂದು ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು ಅವಳನ್ನೇ ಭಯಪಡುತ್ತೇನೆ.
Verse 22
यस्या: पुर:सरा आसनू् पृष्ठतश्नानुगामिन: । साहमद्य सुदेष्णाया: पुर: पश्चाच्च गामिनी,जिसके आगे और पीछे बहुत-से सेवक रहा करते थे, वही मैं अब रानी सुदेष्णाके आगे और पीछे चलती हूँ
ಯಾರ ಮುಂದೆ ಘೋಷಕರು, ಹಿಂದೆ ಅನೇಕ ಸೇವಕರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಆ ನಾನೇ ಇಂದು ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಮುಂದೆ-ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುವ ದಾಸಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ।
Verse 23
इदं तु दुः:खं कौन्तेय ममासहां निबोध तत् । यान जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मन: । अन्यत्र कुन्त्या भद्रें ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनम्
ಕೌಂತೇಯ, ನನ್ನ ಈ ಅಸಹ್ಯ ದುಃಖವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ. ನನ್ನ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಹಚ್ಚುವ ಲೇಪನವನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ನಾನೇ ಅರೆದು ತಯಾರಿಸಿಲ್ಲ—ಕುಂತಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಇಂದು ಅವಳೇ ಚಂದನವನ್ನು ಅರೆದು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ.
Verse 24
इत्यस्य दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ,ऐसा कहकर द्रौपदीने भीमसेनको अपने दोनों हाथ दिखाये, जिनमें चन्दन रगड़नेसे काले दाग पड़ गये थे
ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅವಳು ತನ್ನ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದಳು—ಚಂದನವನ್ನು ಅರೆದು ಅರೆದು ಅವು ಕರಕಸವಾಗಿ, ಕಪ್ಪು ಮಚ್ಚುಗಳಿಂದ ಗುರುತುಗೊಂಡಿದ್ದವು।
Verse 25
बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कदाचन । साद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किड्करी
ನಾಥಾ! ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಆರ್ಯ ಕುಂತಿಯನ್ನು ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ಭಯಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅಂಥ ನಾನೇ ಇಂದು ದಾಸಿಯಾಗಿ ರಾಜ ವಿರಾಟನ ಮುಂದೆ ಭೀತಿಯಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ।
Verse 26
कि नु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णक: सुकृतो न वा । नान्यपिष्ट हि मन्स्यस्य चन्दनं किल रोचते
ಆ ವೇಳೆ ನಾನು ಯೋಚಿಸುತ್ತೇನೆ—“ಸಮ್ರಾಟ್ ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳುವರು? ಈ ಉಬ್ಟನ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಯಾರಾಗಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ?” ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅರೆದ ಚಂದನವು ಮತ್ಸ್ಯರಾಜನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 27
वैशम्पायन उवाच सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी । रुरोद शनकै: कृष्णा भीमसेनमुदीक्षती
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ತನ್ನ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಅವನನ್ನೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡ ಭಾಮಿನಿ ಕೃಷ್ಣೆ (ದ್ರೌಪದಿ) ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಳಲಾರಂಭಿಸಿದಳು।
Verse 28
सा बाष्पकलया वाचा नि: श्वसन्ती पुनः पुन: । हृदयं भीमसेनस्य घट्टयन्तीदमब्रवीत्,वह बार-बार लंबी साँसें लेती हुई आँसुओंसे गद्गद वाणीमें भीमसेनके हृदयको कम्पित करती हुई इस प्रकार बोली--
ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಂಠ ಗದ್ಗದವಾಗಿ, ಮರುಮರು ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸ ಬಿಡುತ್ತಾ, ಭೀಮಸೇನನ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಕದಡುವಂತೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು।
Verse 29
नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा । अभाग्या यत्र जीवामि कर्तव्ये सति पाण्डव
“ಓ ಭೀಮಾ! ಹಿಂದೆ ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಅಲ್ಪವಲ್ಲದ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಅದೇ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದ, ಓ ಪಾಂಡವ, ಇನ್ನೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಉಳಿದಿರುವ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 30
'पाण्डुनन्दन भीमसेन! मैंने पूर्वकालमें देवताओंका थोड़ा अपराध नहीं किया है, तभी तो मुझ अभागिनीको जहाँ मर जाना चाहिये, उस दशामें भी मैं जी रही हूँ ।।
“ಪಾಂಡುನಂದನ ಭೀಮಸೇನ! ಹಿಂದೆ ನಾನು ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಅಲ್ಪವಲ್ಲದ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ, ದುರ್ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್, ಸಾಯಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ।” ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ನಂತರ ಶತ್ರುವೀರಹಂತ ವೃಕೋದರ ಭೀಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಸಣ್ಣ, ಗಟ್ಟಿದ ಕಲ್ಲಸ್ಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಕೈಗಳನ್ನು ಮುಖಕ್ಕೆ ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಅತ್ತನು।
Verse 31
तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् | ततः परमदु:खार्त इदं वचनमत्रवीत्,फिर पराक्रमी भीमने उन हाथोंको पकड़कर आँसू बहाते हुए अत्यन्त दुःखसे पीड़ित हो इस प्रकार कहा
ಆಗ ವೀರ್ಯವಂತ ಕೌಂತೇಯ ಭೀಮನು ಆ ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು; ನಂತರ ಪರಮ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 236
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवाभूतां हि यौ पुरा । कुन्तीकुमार! इसके सिवा मेरे एक और असहा दुःखको तो देखो। पहले मैं माता कुन्तीको छोड़कर (और किसीके लिये तो क्या) स्वयं अपने लिये भी कभी उबटन नहीं पीसती थी; किंतु वही मैं आज दूसरोंके लिये चन्दन घिसती हूँ। पार्थ! देखो
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಕೌಂತೇಯ, ನನ್ನ ಕೈಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಹಿಂದೆ ಇವು ಹೀಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ನಾನು ನನ್ನಿಗಾಗಿಯೂ ಉಬಟನವನ್ನು ಅರೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ—ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗಂತೂ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು; ಆದರೆ ಇಂದು ಇತರರಿಗಾಗಿ ಚಂದನವನ್ನು ಅರೆಬೇಕಾಗಿದೆ. ನೋಡು, ಈ ಎರಡು ಕೈಗಳು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಲ್ಲುಬಿದ್ದಂತಾಗಿವೆ; ಹಿಂದೆ ಹೀಗಿರಲಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
Whether immediate protective force against Kīcaka should override the strategic obligation of concealment: Bhīma’s kṣatriya impulse to punish wrongdoing is constrained by Yudhiṣṭhira’s vow-preserving restraint.
Dharma is contextual and layered: endurance can be ethically meaningful when it preserves a higher commitment, but protection of the vulnerable remains a core duty—requiring calibrated action that prevents further harm.
No explicit phalaśruti appears; the meta-function is narrative and ethical—showing how disciplined restraint and timely protective action together sustain the protagonists’ dharmic trajectory toward restoration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.