Adhyaya 81
Kurukṣetra–Sarasvatī Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merits and Sacred Geography)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Itinerary on Sarasvatī–Kurukṣetra Circuit)
Pulastya addresses Yudhiṣṭhira with an extended tīrtha itinerary centered on Kurukṣetra, Sarasvatī, and associated sites. The chapter asserts that even verbal intention toward Kurukṣetra reduces pāpa, while embodied pilgrimage with śraddhā yields high ritual merit. A long sequence names tīrthas and prescribes actions—bathing, worship of Hari/Śiva, tarpaṇa for pitṛs, regulated fasting, and overnight stays—each paired with stated results (e.g., go-sahasra fruit, agnīṣṭoma/atirātra, rājasūya/aśvamedha equivalences, and attainment of specific lokas). An embedded exemplum narrates Paraśurāma’s Rāma-hradās and his dialogue with the pitṛs, establishing those lakes as tīrthas. Another embedded episode recounts the siddha Maṅkaṇaka’s ecstatic dance and Śiva’s intervention, culminating in assurance of Śiva’s presence at Saptasārasvata. The chapter closes by elevating Kurukṣetra as uniquely salvific among the three worlds and defining ‘Samantapañcaka’ as Pitāmaha’s northern altar-region.
Chapter Arc: वनवास के एकांत में पाण्डवों के आश्रम पर देवर्षि नारद का तेजस्वी आगमन—हुतार्चिषि अग्नि-सा दीप्त, ब्राह्म-श्री से प्रकाशित। → धर्मराज युधिष्ठिर भाइयों सहित उठकर शास्त्रोक्त पूजन करते हैं और नारद के प्रसाद को ही अपने लिए सिद्धि मानते हैं; संवाद का भार ‘धर्म’ और ‘तीर्थ-यात्रा’ की दिशा पर टिकता है—किस प्रकार का संग, कौन-सा आचरण, और किससे पवित्रता आती है। → नारद के देवतुल्य सान्निध्य में युधिष्ठिर का विनयपूर्ण निवेदन—उनकी तुष्टि को ही सर्वलोक-पूज्य फल मानकर—धर्म-मार्ग के सूक्ष्म संकेतों को ग्रहण करने का क्षण; अध्याय का शिखर ‘महात्मा के दर्शन/पूजन से पावनता’ की अनुभूति में है। → अतिथि-सत्कार, अर्घ्य-पूजन, प्रणाम और प्रांजलि—इन विधियों द्वारा पाण्डवों का धर्म-आचरण पुष्ट होता है; संवाद की भूमि तैयार होकर अध्याय ‘पार्थ-नारद संवाद’ के रूप में स्थिर हो जाता है। → नारद के उपदेश/वृत्तांत की अगली कड़ी—तीर्थ, पवित्रता और धर्म-निर्णय के विस्तृत निर्देश आगे के अध्यायों में खुलने को छोड़ दिए जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक है ० - जिनके मारनेपर मारनेवाला पवित्र हो जाय
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಜನಮೇಜಯ! ಧನಂಜಯನಿಗಾಗಿ ಆತುರಗೊಂಡಿದ್ದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಡನೆ ಸಹೋದರರು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮನವೂ ವಿಷಾದಗೊಂಡಿತು.
Verse 2
अथापश्यन्महात्मान देवर्षि तत्र नारदम् । दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या हुतार्चिषमिवानलम्
ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದನನ್ನು ಕಂಡರು; ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೀಪ್ತನಾಗಿ, ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 3
तमागतमभिप्रेक्ष्य भ्रातृभि: सह धर्मराट् । प्रत्युत्थाय यथान्यायं पूजां चक्रे महात्मने,उन्हें आया देख भाइयोंसहित धर्मराजने उठकर उन महात्माका यथायोग्य सत्कार किया
ಅವನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಧರ್ಮರಾಜನು ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಎದ್ದು, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಿಧಿಯಂತೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ಪೂಜೆ-ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
Verse 4
स तै: परिवृतः श्रीमान् भ्रातृभि: कुरुसत्तम: । विबभावतिदीप्तौजा देवैरिव शतक्रतु:
ಸಹೋದರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅತಿದೀಪ್ತ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ದೇವರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು.
Verse 5
यथा च वेदान् सावित्री याज्ञसेनी तथा पतीन् | न जहीौ धर्मत: पार्थान् मेरुमर्कप्रभा यथा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಸಾವಿತ್ರಿ (ಗಾಯತ್ರಿ) ವೇದಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದಂತೆ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ ದ್ರೌಪದಿ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ತನ್ನ ಪತಿಗಳಾದ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಪಾರ್ಥರನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ।
Verse 6
प्रतिगृह्य च तां पूजां नारदो भगवानृषि: । आश्वासयद् धर्मसुतं युक्तरूपमिवानघ,निष्पाप जनमेजय! उनकी वह पूजा ग्रहण करके देवर्षि भगवान् नारदने धर्मपुत्र युधिष्ठिरको उचित सान्त्वना दी
ನಿಷ್ಪಾಪ ಜನಮೇಜಯನೇ! ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ದೇವರ್ಷಿ ಭಗವಾನ್ ನಾರದನು ಧರ್ಮಸುತ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಚನಗಳಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದನು।
Verse 7
उवाच च महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम् । ब्रृहि धर्मभृतां श्रेष्ठ केनार्थ: कि ददानि ते
ನಂತರ ಅವರು ಮಹಾತ್ಮ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹೇಳು, ನಿನಗೆ ಏನು ಬೇಕು? ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ನೀಡಲಿ?”
Verse 8
अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभि: सह । उवाच प्राज्जलि र्भूत्वा नारदं देवसम्मितम्,तब भाइयोंसहित धर्मनन्दन राजा युधिष्ठिरने देवतुल्य नारदजीको प्रणाम करके हाथ जोड़कर कहा--
ಆಗ ಧರ್ಮಸುತನಾದ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ದೇವಸಮಾನನಾದ ನಾರದನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು।
Verse 9
त्वयि तुष्टे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते । कृतमित्येव मन्ये5हं प्रसादात् तव सुव्रत
“ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನೇ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೇ! ನೀನು ತೃಪ್ತನಾದರೆ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ನಾನು ಎಣಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 10
यदि त्वहमनुग्राह्मो भ्रातृभि: सहितो5नघ । संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ तत्त्वतश्छेत्तुमहसि,“निष्पाप मुनिश्रेष्ठी यदि भाइयोंसहित मैं आपकी कृपाका पात्र होऊँ तो आप मेरे संदेहको सम्यक् प्रकारसे नष्ट कर दीजिये”
ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ನನ್ನ ಸಹೋದರರೊಡನೆ ನಿಮ್ಮ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದರೆ, ದಯವಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ನಿವಾರಿಸಿರಿ.
Verse 11
प्रदक्षिणां यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्पर: । कि फल तस्य कार्त्स्न्येन तद्भवान् वक्तुमहति
ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಾವ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ? ದಯವಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರಿ.
Verse 12
नारद उवाच शृणु राजन्नवहितो यथा भीष्मेण धीमता । पुलस्त्यस्य सकाशाद् वै सर्वमेतदुपश्रुतम्
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕೇಳು. ಧೀಮಂತನಾದ ಭೀಷ್ಮನು ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಬಳಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 13
पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभूतां वर: । पित्र्यं ब्रतं समास्थाय न्यवसन्मुनिभि: सह
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾಗೀರಥೀ ತೀರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭೀಷ್ಮನು ಪಿತೃಸಂಬಂಧ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ಮುನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದ್ದನು.
Verse 14
शुभे देशे तथा राजन पुण्ये देवर्षिसेविते । गड्ाद्वारे महाभाग देवगन्धर्वसेविते
ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ಶುಭವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ಆಗಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದ್ದ, ದೇವರು-ಗಂಧರ್ವರಿಂದಲೂ ಸಮಾದೃತವಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಭಾಗ ಗಂಗಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿ (ಭೀಷ್ಮನು) ವಾಸವಿದ್ದನು.
Verse 15
स पितृस्तर्पयामास देवांश्व॒ परमद्युतिः । ऋषींश्व॒ तर्पपामास विधिदृष्टेन कर्मणा,परम तेजस्वी भीष्मजीने वहाँ शास्त्रीय विधिके अनुसार देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका तर्पण किया
ಪರಮ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಭೀಷ್ಮನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಂತೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಅದೇ ರೀತಿ ದೇವರುಗಳಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದನು।
Verse 16
कस्यचित् त्वथ कालस्य जपन्नेव महायशा: । ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यमृषिसत्तमम्,कुछ समयके बाद जब महायशस्वी भीष्मजी जपमें लगे हुए थे, अपने पास ही उन्होंने अद्भुत तेजस्वी मुनिश्रेष्ठ पुलस्त्यजीको देखा
ಕೆಲವು ಕಾಲ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಭೀಷ್ಮನು ಜಪದಲ್ಲೇ ಲೀನನಾಗಿದ್ದಾಗ, ತನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಅದ್ಭುತ ಕాంతಿಯುಳ್ಳ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುಲಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಕಂಡನು।
Verse 17
सतं दृष्टवोग्रतपसं दीप्यमानमिव श्रिया । प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं परमं ययौ
ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶ್ರೀಯಂತೆ ದೀಪ್ತನಾಗಿದ್ದ ಆ ಸತ್ಪುರುಷ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಅತೂಲ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಯಿತು; ಅವನು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು।
Verse 18
उपस्थितं महाभागं पूजयामास भारत । भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा
ಹೇ ಭಾರತ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭೀಷ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಆ ಮಹಾಭಾಗ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಿದನು।
Verse 19
भारत! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भीष्मने वहाँ उपस्थित हुए महाभाग महर्षिका शास्त्रोक्त विधिसे पूजन किया ।।
ಹೇ ಭಾರತ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭೀಷ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಭಾಗ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸಿದನು। ನಂತರ ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ನಿಯತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿ, ಆ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಪರಿಚಯವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದನು।
Verse 20
भीष्मो5हमस्मि भद्रं ते दासो5स्मि तव सुव्रत । तव संदर्शनादेव मुक्तो5हं सर्वकिल्बिषै:
ನಾನು ಭೀಷ್ಮನು—ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಓ ಸುವ್ರತ, ನಾನು ನಿನ್ನ ದಾಸನು. ನಿನ್ನ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆನು.
Verse 21
'सुवत्रत! आपका भला हो, मैं आपका दास भीष्म हूँ। आपके दर्शनमात्रसे मैं सब पापोंसे मुक्त हो गया” ।।
“ಓ ಸುವ್ರತ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಾನು ಭೀಷ್ಮನು, ನಿನ್ನ ದಾಸನು. ನಿನ್ನ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆನು.” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಧರ್ಮವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾರಾಜ ಭೀಷ್ಮನು ವಾಕ್ಸಂಯಮದಿಂದ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಮೌನನಾದನು—ಓ ಮಹಾರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ.
Verse 22
त॑ दृष्टवा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम् | भीष्म कुरुकुलश्रेष्ठ मुनि: प्रीतमनाभवत्
ನಿಯಮಾಚರಣೆಯಿಂದಲೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದ ಶಿಸ್ತಿನ ಶ್ರಮದಿಂದಲೂ ಕ್ಷೀಣನಾದ ಕುರುಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮುನಿಯ ಮನಸ್ಸು ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಿತು.
Verse 81
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पार्थनारदसंवादे एकाशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें युधिष्टिरनारदसंवादाविषयक इकक््यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ವನಪರ್ವಣಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಪರ್ವಣಿ ಪಾರ್ಥನಾರದಸಂವಾದೇ ಏಕಾಶೀತಿತಮೋऽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ.
Frequently Asked Questions
How a person burdened by past wrongdoing or misfortune can pursue purification without political power: the chapter answers by relocating ethical agency to intention, restraint, and disciplined ritual action within a sacred geography.
Merit is framed as accessible through regulated conduct—śraddhā, self-control, and reverent practice—so that inner disposition (even mental resolve) and outer discipline together generate moral transformation.
Yes. Repeated phala statements (yajña-equivalences, loka-attainments, and pāpa-removal) serve as meta-commentary that ranks sites, standardizes expected outcomes, and integrates pilgrimage into a broader soteriological vocabulary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.