Shloka 29
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और वसुगण--इन सबका सब ओरसे समागम हुआ था। नरश्रेष्ठ! महर्षिसमुदाय, राजर्षिप्रवर, सिद्ध, चारण, यक्ष तथा बड़े-बड़े नाग--ये सभी अपने पद, सम्मान और प्रभावके अनुसार योग्य आसनोंपर बैठे थे। इन सबके शरीर अग्नि, चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी थे और ये समस्त देवता अपनी अद्भुत समृद्धिसे प्रकाशित हो रहे थे। विशाल नेत्रोंवाले इन्द्रकुमार! उस समय गन्धर्वोद्वारा अनेक वीणाएँ बजायी जा रही थीं। दिव्य मनोरम संगीत छिड़ा हुआ था और सभी प्रमुख अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं। कुरुकुलनन्दन पार्थ! उस समय तुम मेरी ओर निर्निमेष नयनोंसे निहार रहे थे || २३-- २८ || तत्र चावभृथे तस्मिन्नुपस्थाने दिवौकसाम् । तव पित्राभ्यनुज्ञाता गता:ः स्वं स्व गृहं सुरा:
tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām | tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ sva gṛhaṃ surāḥ ||
ಆ ಮನೋಹರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶುಭಾಗಮನದ ನಿಮಿತ್ತ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಅದು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಹೋತ್ಸವವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ರುದ್ರರು, ಆದಿತ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು—ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಸಮಾಗಮಿಸಿದ್ದರು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹ, ರಾಜರ್ಷಿ-ಪ್ರವರರು, ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಯಕ್ಷರು ಹಾಗೂ ಮಹಾನಾಗರು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪದವಿ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರು. ಅವರ ದೇಹಗಳು ಅಗ್ನಿ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅದ್ಭುತ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರನಾದ ಇಂದ್ರಕುಮಾರನೇ! ಆ ವೇಳೆಗೆ ಗಂಧರ್ವರು ಅನೇಕ ವೀಣೆಗಳನ್ನು ನಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ದಿವ್ಯವಾದ ಮನೋಹರ ಸಂಗೀತ ಹರಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಅಪ್ಸರಸರು ನೃತ್ಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕುರುಕುಲನಂದನ ಪಾರ್ಥನೇ! ಆಗ ನೀನು ಕಣ್ಮಿಟುಕಿಸದೆ ನನ್ನತ್ತಲೇ ದೃಷ್ಟಿ ನೆಟ್ಟಿದ್ದೆ. ನಂತರ ಆ ಉತ್ಸವದ ಸಮಾಪನ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ದೇವಲೋಕದ ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ದೇವತೆಗಳು ತಮತಮ ನಿವಾಸಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic decorum: even divine beings observe proper procedure—seeking and receiving the host-king’s permission before departing—showing that power is ideally governed by order, respect, and ritual propriety.
After the festival’s concluding rite (avabhṛtha) in the heavenly court, the assembled gods take leave of Indra (Arjuna’s father) and return to their respective celestial abodes.