Adhyaya 259
रावणोत्पत्तिः—तपसा वरलाभश्च (Rāvaṇa’s Origins and the Acquisition of Boons)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Rāvaṇa–Kubera–Viśravas Genealogy Episode)
Mārkaṇḍeya describes Viśravas (born from Pulastya’s anger, “half-bodied” in motif) and Kubera’s effort to appease him by providing three rākṣasī attendants—Puṣpotkaṭā, Rākā, and Mālinī. From them are born Kumbhakarṇa and Daśagrīva (Rāvaṇa), Vibhīṣaṇa, and the pair Khara–Śūrpaṇakhā. The siblings observe Kubera’s prosperity and undertake severe tapas to please Brahmā. Brahmā grants boons: Rāvaṇa requests non-defeat by many classes of beings, receiving an explicit exception for humans; Kumbhakarṇa receives great sleep; Vibhīṣaṇa requests unwavering aversion to adharma and spontaneous access to Brahmāstra knowledge, receiving a boon framed as “immortality” due to his dharmic disposition. Empowered, Rāvaṇa defeats Kubera, displaces him from Laṅkā, seizes the Puṣpaka-vimāna, and incurs Kubera’s curse that the vehicle will bear only Rāvaṇa’s slayer. Vibhīṣaṇa, remembering the dharma of the virtuous, follows Kubera and is appointed commander over yakṣa–rākṣasa forces. The chapter closes by etymologizing “Rāvaṇa” as one who causes the worlds to cry out, emphasizing the social impact of unrestrained power.
Chapter Arc: द्वैतवन की रात्रि में युधिष्ठिर शयन करते हैं—और स्वप्न के अन्त में अश्रुपूरित कण्ठ वाले मृग-समूह मानो मनुष्यों की भाँति उनके सामने उपस्थित हो उठते हैं। → काँपते हुए, हाथ जोड़कर वे वनचर प्राणी राजा से निवेदन करते हैं कि पाण्डवों के शौर्य और अस्त्र-प्रयोग से वन में उनके कुल नष्टप्राय हो गए हैं; जो थोड़े-से बचे हैं वे केवल ‘बीज’ मात्र हैं और यदि शरण न मिली तो वंश ही मिट जाएगा। → युधिष्ठिर के सामने धर्म का तीखा प्रश्न खड़ा होता है—क्षत्रिय-धर्म के अभ्यास और जीवन-निर्वाह हेतु शिकार बनाम शरणागत जीवों की रक्षा; स्वप्न में ही मृगों की करुण पुकार उनके हृदय को निर्णायक रूप से विचलित कर देती है। → धर्मकोविद पाण्डव, साथ रह रहे ब्राह्मणों और सेवकों (इन्द्रसेन आदि) सहित उस वन-प्रदेश से शीघ्र प्रस्थान का निश्चय करते हैं, ताकि वन्यजीवों के कुलों को अवकाश मिले और हिंसा का भार घटे। → प्रस्थान के बाद अगला ठिकाना—काम्यकवन और तृणबिन्दु सरोवर का संकेत—आगे की वन-यात्रा और वहाँ होने वाले प्रसंगों की भूमिका रचता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल २८ ६ “लोक हैं) हि सो न हुक हि 7 (मृगस्वप्नोद्भवपर्व) अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय: पाण्डवोंका काम्यकवनमें गमन जनमेजय उवाच दुर्योधन मोक्षयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबला: । किमकार्षु्वने तस्मिंस्तन्ममाख्यातुमरहसि
ಜನಮೇಜಯನು ಕೇಳಿದನು—ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಗಂಧರ್ವರ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ, ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿರಿ.
Verse 2
वैशम्पायन उवाच ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः । स्वप्नान्ते दर्शयामासुर्बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಅನಂತರ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ದ್ವೈತವನದಲ್ಲಿ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಸ್ವಪ್ನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದ ಮೃಗಾದಿಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಂಠ ಬಿಗಿದುಕೊಂಡವರಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ದರ್ಶನವಿತ್ತರು.
Verse 3
तानब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताज्जलीन् । ब्रूत यद् वक्तुकामा: स्थ के भवन्तः किमिष्यते
ಅವರು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ರಾಜೇಂದ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದರು—“ಹೇಳಿರಿ; ನೀವು ಏನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೀರಿ? ನೀವು ಯಾರು? ನಿಮಗೆ ಏನು ಬೇಕು?”
Verse 4
एवमुक्ता: पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना । प्रत्यब्रुवन् मृगास्तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम्,यशस्वी पाण्डव कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरके इस प्रकार पूछनेपर मरनेसे बचे हुए हिंसक पशुओंने उनसे कहा--
ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಕುಂತೀಪುತ್ರ ಪಾಂಡವ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ವಧೆಯಿಂದ ಉಳಿದಿದ್ದ ಮೃಗಗಳು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯುತ್ತರ ನೀಡಿದವು.
Verse 5
वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टास्तु भारत । नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्यय:
“ಓ ಭಾರತಾ! ನಾವು ದ್ವೈತವನದ ಮೃಗಗಳು; ವಧವಾದ ಬಳಿಕ ನಾವು ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವೇ ಉಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ಓ ಮಹಾರಾಜ, ನಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಾಗದಂತೆ ದಯವಿಟ್ಟು ನಿಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬದಲಿಸಿರಿ.”
Verse 6
भवतो भ्रातर: शूरा: सर्व एवास्त्रकोविदा: । कुलान्यल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम्
“ನಿಮ್ಮ ಸಹೋದರರು ಎಲ್ಲರೂ ಶೂರರು, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು. ಅವರು ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ನಮ್ಮ ಕುಲಗಳನ್ನು ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವೇ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.”
Verse 7
बीजभूता वयं केचिदवशिष्टा महामते । विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर
ಮಹಾಮತೇ! ನಾವು ಕೆಲವೇ ಜನ ನಮ್ಮ ವಂಶದ ಬೀಜಮಾತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದೇವೆ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಮ್ಮ ಕುಲವು ಮತ್ತೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿ—ಇದೇ ನಮ್ಮ ವಿನಂತಿ.
Verse 8
तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् | मृगान् दृष्टवा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिषिर:
ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ತ್ರಸ್ತರಾಗಿದ್ದ, ವಂಶದ ಬೀಜಮಾತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಆ ಮೃಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಗಾಢ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು.
Verse 9
तांस्तथेत्यब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रत: । यथा भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा,समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले राजा युधिष्ठिरने उनसे कहा--“बहुत अच्छा, तुमलोग जैसा कहते हो, वैसा ही करूँगा”
ಸರ್ವಭೂತಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ರಾಜನು ಅವರಿಗೆ—“ತಥಾಸ್ತು. ನೀವು ಹೇಳುವಂತೆ ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
Verse 10
इत्येवं प्रतिबुद्धः स रात््यन्ते राजसत्तम: । अब्रवीत् सहितान् भ्रातृन् दयापन्नो मृगान् प्रति
ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆ ರಾಜಸತ್ತಮನು, ಮೃಗಗಳ ಮೇಲಿನ ದಯೆಯಿಂದ ಕರಗಿಹೋಗಿ, ಜೊತೆಯಾಗಿ ಇದ್ದ ತನ್ನ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 11
उक्तो रात्रौ मृगैरस्मि स्वप्रान्ते हतशेषितै: । तन्तुभूता: सम भद्रें ते दया न: क्रियतामिति
ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನಾಂತದಲ್ಲಿ, ಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಉಳಿದಿದ್ದ ಆ ಮೃಗಗಳು ನನಗೆ—“ಭದ್ರಾ! ನಾವು ವಂಶದ ತಂತುವಿನಂತೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದೇವೆ; ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ದಯೆ ತೋರಿಸಿರಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
Verse 12
ते सत्यमाहु: कर्तव्या दयास्माभिवनौकसाम् | साष्टमासं हि नो वर्ष यदेतदुपयुड्क्ष्महे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿವೆ. ನಾವು ವನವಾಸಿಗಳು ಅರಣ್ಯದ ಹಿಂಸ್ರ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೂ ದಯೆ ತೋರಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ದ್ವೈತವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಈಗಾಗಲೇ ಒಂದು ವರ್ಷ ಎಂಟು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದಿವೆ.
Verse 13
पुनर्बहुम्गं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् | मरुभूमे: शिर:स्थानं तृणबिन्दुसर: प्रति
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮತ್ತೆ ಅವರು ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಕಾಮ್ಯಕ ವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು; ಮತ್ತು ಮರುಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಶಿರೋಭಾಗದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಪ್ರದೇಶದ ಸಮೀಪದ ತೃಣಬಿಂದು ಸರೋವರದತ್ತ ಸಾಗಿದರು.
Verse 14
ततस्ते पाण्डवा: शीघ्र प्रययुर्धर्मकोविदा:,राजन्! तदनन्तर उन धर्मज्ञ पाण्डवोंने वहाँ रहनेवाले ब्राह्मणोंके साथ शीघ्र ही उस वनसे प्रस्थान कर दिया। इन्द्रसेन आदि सेवक भी उस समय उन्हींके साथ चल दिये
ಆಮೇಲೆ, ಓ ರಾಜನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಪಾಂಡವರು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಆ ವನವನ್ನು ತೊರೆದರು; ಇಂದ್ರಸೇನ ಮೊದಲಾದ ಸೇವಕರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆದರು.
Verse 15
ब्राह्मणै:ः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिता: । इन्द्रसेनादिशिश्वैव प्रेष्यैरनुगतास्तदा
ಓ ರಾಜನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ; ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಸೇನ ಮೊದಲಾದ ಸೇವಕರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪರಿಚಾರಕರು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು, ಪಾಂಡವರು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ವನದಿಂದ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಟರು.
Verse 16
ते यात्वानुसृतैर्मार्ग: स्वन्ने: शुचिजलान्वितै: । ददृशु: काम्यकं पुण्यमाश्रमं तापसायुतम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಉತ್ತಮ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಶುಚಿ ನೀರಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿರುವ, ಸದಾ ಜನರು ಸಂಚರಿಸುವ ಪರಿಚಿತ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ, ಅನೇಕ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುಣ್ಯ ಕಾಮ್ಯಕ ವನಾಶ್ರಮವನ್ನು ಅವರು ತಲುಪಿ, ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 17
विविशुस्ते सम कौरव्या वृता विप्रर्षभैस्तदा । तद् वन॑ भरतमश्रेष्ठा: स्वर्ग सुकृतिनो यथा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಪಾಂಡವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಮ್ಯಕ ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಪುಣ್ಯವಂತರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ.
Verse 133
तत्रेमां वसतिं शिष्टां विहरन्तो रमेमहि । “अतः अब हम पुनः असंख्य मृगोंसे युक्त
“ಇಲ್ಲಿ ಈ ಶಿಷ್ಟವಾದ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ಆನಂದಿಸೋಣ. ನಂತರ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ರಮಣೀಯ ಕಾಮ್ಯಕ ವನಕ್ಕೆ—ತೃಣಬಿಂದು ಎಂಬ ಸರೋವರದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ—ಹೋಗೋಣ. ಕಾಮ್ಯಕ ವನವು ಮರುಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ ವನವಾಸದ ಉಳಿದ ದಿನಗಳನ್ನು ಸುಖದಿಂದ ಕಳೆಯೋಣ.”
Verse 257
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें युधिष्टिरकी चिन्तासे सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಘೋಷಯಾತ್ರಾಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಚಿಂತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎರಡೂ ನೂರ ಐವತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 258
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मृगस्वप्रोद््भवपर्वणि काम्यकप्रवेशे अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಮೃಗಸ್ವಪ್ನೋದ್ಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕವನಪ್ರವೇಶ ವಿಷಯಕ ಎರಡೂ ನೂರ ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The tension lies in seeking security through exclusionary invulnerability rather than ethical restraint; the narrative frames this as a structural moral hazard amplified by contempt for the remaining exception.
It presents steadfast non-alignment with adharma—even under extreme pressure—as a superior form of protection and legitimacy, contrasted with power acquired without ethical governance.
Yes; it operates as narrative foreshadowing and moral indexing: unlawful appropriation produces a built-in limit, tying the object’s utility to the agent’s eventual accountability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.