Adhyaya 21
Dvārakā’s Distress and the Saubha Engagement (द्वारकाव्यग्रता तथा सौभयुद्धम्)
Upa-parva: Dvārikā–Śālva-yuddha Upākhyāna (Vāsudeva’s account of Śālva and Saubha)
Vāsudeva reports that after departing Ānarta and following the completion of the Rājasūya, he arrives at Dvārakā and observes signs of civic decline and anxiety: disrupted recitation and ritual calls, and a cityscape rendered unfamiliar. He questions Hārdikya (Kṛtavarmā), who explains Śālva’s earlier blockade and release. Having heard the full account, Krishna resolves upon Śālva’s destruction, reassures the populace and senior Yādava authorities (including Āhuka and Ānakadundubhi), and issues a standing directive of vigilance. He departs with a prepared fourfold force, sounds the Pāñcajanya conch, traverses multiple regions, and learns that Śālva has taken to Saubha. The pursuit reaches the sea where Saubha remains sky-bound; Śālva repeatedly challenges Krishna. A high-volume exchange follows: Śālva’s forces obscure Krishna’s chariot, horses, and charioteer Dāruka with dense missile volleys; Krishna counters with consecrated/divine missiles. Observers respond as if at a spectacle, while Saubha’s defenders suffer heavy losses. Śālva then escalates to māyā-yuddha, projecting confusing alternations of darkness and light and multiplying celestial appearances so that directions and time become indistinct. Krishna, momentarily affected, deploys a prajñā-astra to restore discernment, disperses the illusion, and resumes the engagement with regained clarity.
Chapter Arc: सौभ-वध की कथा आगे बढ़ती है—शाल्व क्रोध में अन्धाधुन्ध अस्त्रों की वर्षा करता है और कृष्ण के रथ पर भीषण आघात पड़ता है। → शाल्व शतघ्नियाँ, गदाएँ, शूल, मुसल और असि फेंकता है; कृष्ण आकाश में ही तीव्र बाणों से उन्हें काट-काटकर निष्फल करते हैं। फिर शाल्व लाखों झुकी-गाँठ वाले बाणों से दारुक, घोड़ों और रथ को ढँक देता है; घावों से रक्त बहता है और रण का कोलाहल बढ़ता जाता है। → माया-प्रयोग से कृष्ण पर मोह छा जाता है—उनका शार्ङ्ग धनुष हाथ से गिर पड़ता है और वे रथोपस्थ पर बैठ जाते हैं; शत्रु-सैनिक शूल-पट्टिश लिए झपटते हैं, और क्षण भर को विजय का पलड़ा शाल्व की ओर झुकता दिखता है। → कुछ ही समय बाद कृष्ण को संज्ञा लौटती है; वे समझ जाते हैं कि यह माया है। जाग्रत होकर वे पुनः शतशः बाणों की वर्षा करते हैं और शाल्व की छल-छाया को भेदने का संकल्प दृढ़ करते हैं। → माया का आवरण हटते ही कृष्ण का प्रत्याघात आरम्भ होता है—अब शाल्व और सौभ-नगर पर निर्णायक प्रहार किस रूप में पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २० ॥। हि मय ० (0) है 7 एकविशो< ध्याय: श्रीकृष्णका शाल्वकी ला मोहित होकर पुन: सजग ना वायुदेव उवाच एवं स पुरुषव्यात्र शाल्वराजो महारिपु: । युध्यमानो मया संख्ये वियदभ्यगमत् पुनः
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಾ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸಮರದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಶತ್ರು ಶಾಲ್ವರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿಹೋದನು.”
Verse 2
ततः शतघ्नीश्ष महागदाश्ष दीप्तांक्ष शूलान् मुसलानसीं श्व॒ चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धि: शाल्वो महाराज जयाभिकाडुक्षी
ಆಮೇಲೆ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಶಾಲ್ವನು ಕೋಪದಿಂದ ಉಕ್ಕಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಶತಘ್ನಿಗಳು, ಮಹಾಗದೆಗಳು, ಜ್ವಲಿಸುವ ಶೂಲಗಳು, ಮುಸಲಗಳು ಮತ್ತು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಎಸೆದನು।
Verse 3
तानाशुगैरापततो5हमाशु निवार्य हन्तुं खगमान् ख एव । द्विधा त्रिधा चाच्छिदमाशुमुक्ति- स्ततो<न्तरिक्षे निनदो बभूव
ಅವರು ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನಾನು ತಕ್ಷಣವೇ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆದು, ಆ ಆಕಾಶಚರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸಂಹರಿಸುವೆನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆ. ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿದ ಶರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಎರಡು-ಎರಡು, ಮೂರು-ಮೂರು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಚಿದ್ರಗೊಳಿಸಿದೆ; ಆಗ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ನಿನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು।
Verse 4
तत:ः शतसहस्तरेण शराणां नतपर्वणाम् । दारुकं वाजिनश्लैव रथं च समवाकिरत्,तदनन्तर शाल्वने झुकी हुई गाँठोंवाले लाखों बाणोंका प्रहार करके मेरे सारथि दारुक, घोड़ों तथा रथको आच्छादित कर दिया
ನಂತರ ಶಾಲ್ವನು ವಂಗಿದ ಸಂಧಿಗಳಿರುವ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ ದಾರುಕನನ್ನೂ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ, ರಥವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟನು।
Verse 5
ततो मामब्रवीद् वीर दारुको विह्वलन्निव । स्थातव्यमिति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडित: । अवस्थातुं न शकनोमि अज्ुू मे व्यवसीदति
ಆಗ ದಾರುಕನು ಗಾಬರಿಗೊಂಡವನಂತೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ವೀರನೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು—ಈ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಶಾಲ್ವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಈಗ ನಿಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇಂದು ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ.”
Verse 6
इति तस्य निशम्याहं सारथे: करुणं वच: । अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम्,सारथिका यह करुण वचन सुनकर मैंने उसकी ओर देखा। उसे बाणोंद्वारा बड़ी पीड़ा हो रही थी
ಸಾರಥಿಯ ಆ ಕರುಣ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಅವನ ಕಡೆ ನೋಡಿದೆ; ನೋಡಿದಾಗ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆ।
Verse 7
न तस्योरसि नो मूर्थ्नि न काये न भुजद्धये । अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्याम्यनिचितं शरै:
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ಪಾಂಡವಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಅವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಶಿರಸ್ಸಲ್ಲಾಗಲಿ, ದೇಹದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚದಿರುವಷ್ಟು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಜಾಗ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಗೇರು ಮುಂತಾದ ಕೆಂಪು ಧಾತುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಮೇಘವೃಷ್ಟಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಕೆಂಪು ಹರಿವುಗಳು ಹರಿಯುವಂತೆ, ಅವನು—ಬಾಣಗಳಿಂದ ಛಿದ್ರಿತ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ—ಭಯಾನಕ ರಕ್ತಧಾರೆಯನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 8
स तु बाणवरोत्पीडाद् विस््रवत्यसृगुल्बणम् | अभिवृष्टे यथा मेघे गिरिगैरिकधातुमान्
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ಬಾಣಗಳ ತೀವ್ರ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಭಯಾನಕ ರಕ್ತಧಾರೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಘನಮೇಘವೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗೇರುಧಾತುಸಮೃದ್ಧ ಪರ್ವತವು ಕೆಂಪು ನೀರಿನ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ, ಅವನು—ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧವಾದ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ—ಭೀತಿದಾಯಕ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ಹೊರಬಿಟ್ಟನು।
Verse 9
अभीषु हस्तं त॑ं दृष्टवा सीदन्तं सारथिं रणे | अस्तम्भयं महाबाहो शाल्वबाणप्रपीडितम्,महाबाहो! उस युद्धमें हाथमें बागडोर लिये सारथिको शाल्वके बाणोंसे पीड़ित होकर वष्ट पाते देख मैंने उसे ढाढ़स बँधाया
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ಮಹಾಬಾಹೋ! ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬೀಷು (ಕುದುರೆಗಳ ಲಗಾಮು) ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಆ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ; ಶಾಲ್ವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಮನೋಬಲ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆನು।
Verse 10
अथ मां पुरुष: कश्रिद् द्वारकानिलयोडब्रवीत् | त्वरितो रथमभ्येत्य सौहदादिव भारत
ನಂತರ ದ್ವಾರಕಾನಿವಾಸಿಯಾದ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅವನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ನನ್ನ ರಥದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಸ್ನೇಹಭಾವ ತೋರಿಸುವಂತೆ, “ಹೇ ಭಾರತ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು।
Verse 11
आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारक: । विषण्ण: सन्नकण्ठेन तन्निबोध युधिछिर
ಹೇ ವೀರನೇ! ಆಹುಕ (ಉಗ್ರಸೇನ)ನ ಅದೇ ಪರಿಚಾರಕನು ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ, ಕಂಠ ಗದ್ಗದಿತನಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಹೇ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಆ ವಚನವನ್ನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು।
Verse 12
द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वच: । केशवैहि विजानीष्व यत् त्वां पितृसखो<ब्रवीत्
ದೂತನು ಹೇಳಿದನು— “ವೀರನೇ! ದ್ವಾರಕಾಧಿಪತಿ ಆಹುಕ (ಉಗ್ರಸೇನ)ನು ನಿನಗೆ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕೇಶವನೇ! ಅವನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಸಖ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವನು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದನೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ.”
Verse 13
उपायायाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन । विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात्
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು— “ದುರ್ಧರ್ಷ ವೃಷ್ಣಿನಂದನನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಶಾಲ್ವನು ಈಗ ದ್ವಾರಕಾಪುರಿಗೆ ಬಂದು ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಶೂರಪುತ್ರ (ವಸುದೇವ)ನನ್ನು ಹತಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.”
Verse 14
तदलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन | द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत् तव,“जनार्दन! अब युद्ध करके क्या लेना है? लौट आओ। द्वारकाकी ही रक्षा करो। तुम्हारे लिये यही सबसे महान् कार्य है”
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು— “ಜನಾರ್ದನನೇ! ಈಗ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಹಿಂದಿರುಗು. ದ್ವಾರಕೆಯನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸು; ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಇದೇ ಮಹಾಕಾರ್ಯ.”
Verse 15
इत्यहं तस्य वचन श्रुत्वा परमदुर्मना: । निशक्ष॒यं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य च,दूतका यह वचन सुनकर मेरा मन उदास हो गया। मैं कर्तव्य और अकर्तव्यके विषयमें कोई निश्चय नहीं कर पाता था
ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನವಾಯಿತು. ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಏನು, ಮಾಡಬಾರದು ಏನು—ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವುದೇ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.
Verse 16
सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम् । जगहें मनसा वीर तच्छुत्वा महदप्रियम्,वीर युधिष्ठिर! वह महान् अप्रिय वृत्तान्त सुनकर मैं मन-ही-मन सात्यकि, बलरामजी तथा महारथी प्रद्युम्नकी निन्दा करने लगा
ವಾಯು ಹೇಳಿದನು— “ವೀರನೇ! ಆ ಮಹಾ ಅಪ್ರಿಯ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೇ ಸಾತ್ಯಕಿ, ಬಲದೇವ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ಗರ್ಹಿಸಿದೆ.”
Verse 17
अहं हि द्वारकायाश्न पितुश्न कुरुनन्दन । तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने,कुरुनन्दन! मैं द्वारका तथा पिताजीकी रक्षाका भार उन्हीं लोगोंपर रखकर सौभविमानका नाश करनेके लिये चला था
ಓ ಕುರುನಂದನ! ದ್ವಾರಕೆಯೂ ನನ್ನ ತಂದೆಯೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಲೆಂದು ಆ ರಕ್ಷಕರಿಗೇ ರಕ್ಷಣಾಭಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಸೌಭ ಎಂಬ ಆಕಾಶನಗರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ನಾನು ಹೊರಟೆನು.
Verse 18
बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा । सात्यकी रौक्मिणेयश्व चारुदेष्णश्न वीर्यवान्
ಶತ್ರುಹಂತನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ಬಲದೇವನು ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತನಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಹಾಗೆಯೇ ಸಾತ್ಯಕಿ, ರುಕ್ಮಿಣೀಪುತ್ರ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ವೀರ್ಯವಂತ ಚಾರುದೇಷ್ಣ—ಅವರೂ ಜೀವಂತರಿದಾರೆಯೇ?
Verse 19
साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मना: । एतेषु हि नरव्याप्र जीवत्सु न कथंचन
ಸಾಂಬ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ನೆನೆದು ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದೆ. ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಆ ವೀರರು ಜೀವಂತಿರುವವರೆಗೆ ನನ್ನ ತಂದೆ ವಸುದೇವನ ವಧ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ.
Verse 20
शक्य: शूरसुतो हन्तुमपि वज्ञभूता स्वयम् । हतः शूरसुतो व्यक्त व्यक्ते चैते परासव:
ಯಾರಾದರೂ ಸ್ವತಃ ವಜ್ರರೂಪನಾದರೂ ಶೂರಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶೂರಪುತ್ರನು ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ—ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ವೀರರೂ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ—ಇದೂ ಸ್ಪಷ್ಟ.
Verse 21
बलदेवमुखा: सर्व इति मे निश्चिता मति: । सो&हं सर्वविनाशं त॑ं चिन्तयानो मुहुर्मुहु: । अविद्दलो महाराज पुन: शाल्वमयोधयम्
‘ಬಲದೇವನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ನಾಶಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮರುಮರು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ನಾನು ಪುನಃಪುನಃ ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು; ಆದರೂ, ಮಹಾರಾಜ! ಅಚಲವಾಗಿ ನಾನು ಮತ್ತೆ ರಾಜ ಶಾಲ್ವನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದೆನು.
Verse 22
ततो<पश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा । सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत्,वीर महाराज! इसी समय मैंने देखा, सौभविमानसे मेरे पिता वसुदेवजी नीचे गिर रहे हैं। इससे शाल्वकी मायासे मुझे मूर्च्छा-सी आ गयी
ಆಗ, ಮಹಾರಾಜ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೆ. ಸೌಭ-ವಿಮಾನದಿಂದ ಶೂರಪುತ್ರ ವೀರ ವಸುದೇವನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತಿರಲು ಕಂಡು ನನಗೆ ಮೋಹ ಆವರಿಸಿತು; ಮೂರ್ಚೆಯಂತ ಭ್ರಮೆ ಹಿಡಿಯಿತು.
Verse 23
तस्य रूपं॑ प्रपतत: पितुर्मम नराधिप । ययाते: क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम्
ನರಾಧಿಪ, ನನ್ನ ತಂದೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವರ ರೂಪವು—ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ರಾಜ ಯಯಾತಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು.
Verse 24
विशीर्णमलिनोष्णीष: प्रकीर्णाम्बरमूर्धज: । प्रपतन् दृश्यते ह सम क्षीणपुण्य इव ग्रह:
ಅವರ ಮಲಿನ ಉಷ್ಣೀಷ (ಪಾಗಡಿ) ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತ್ತು; ವಸ್ತ್ರವೂ ಕೂದಲೂ ಚದುರಿ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಬೀಳುತ್ತಾ ಅವರು—ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಗ್ರಹ (ನಕ್ಷತ್ರ) ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರು.
Verse 25
ततः शार्ज्र धनुःश्रेष्ठ करात् प्रपतितं मम । मोहापन्नश्न कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम्
ಆಗ ಧನುಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಶಾರ್ಙ್ಗವು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಕೌಂತೇಯ, ಶಾಲ್ವನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ ನಾನು ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತೆ.
Verse 26
ततो हाहाकृतं सर्व सैन्यं मे गतचेतनम् । मां दृष्टवा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत,भारत! फिर तो मुझे रथके पिछले भागमें प्राणरहितके समान पड़ा देख मेरी सारी सेना हाहाकार कर उठी। सबकी चेतना लुप्त-सी हो गयी
ಭಾರತ, ಆಗ ನನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇನೆ ಹಾಹಾಕಾರ ಮಾಡಿತು; ಅವರ ಚೇತನೆಯೇ ಕಳೆದುಹೋದಂತೆ ಆಯಿತು. ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದರು.
Verse 27
प्रसार्य बाहू पतत: प्रसार्य चरणावपि । रूप॑ं पितुर्मे विबभौ शकुने: पततो यथा,हाथों और पैरोंको फैलाकर गिरते हुए मेरे पिताका शरीर मरकर गिरनेवाले पक्षीके समान जान पड़ता था
ಅವನು ಬೀಳುವಾಗ ಕೈಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ, ಕಾಲುಗಳನ್ನೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದ; ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರೂಪವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆಯೇ ಕಾಣಿಸಿತು।
Verse 28
तं॑ पतन्तं महाबाहो शूलपट्टिशपाणय: । अभिष्नन्तो भृशं वीर मम चेतो हाकम्पयन्
ಮಹಾಬಾಹು ವೀರನೇ! ಅವನು ಬೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಶತ್ರುಸೈನಿಕರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಮರುಮರು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಹೊಡೆದರು; ಆ ನಿರ್ದಯ ದಾಳಿ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸಿತು।
Verse 29
ततो मुहूर्तात् प्रतिलभ्य संज्ञा- महं तदा वीर महाविमर्दे | न तत्र सौभं न रिपुं च शाल्वं पश्यामि वृद्ध पितरं न चापि
ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನ ನಂತರ ಆ ಮಹಾಸಮರದ ಮಧ್ಯೆ ನನಗೆ ಚೇತನ ಮರಳಿತು. ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೌಭವಿಮಾನವೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಶತ್ರು ಶಾಲ್ವನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ವೃದ್ಧ ತಂದೆಯೂ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರನಾಗಲಿಲ್ಲ।
Verse 30
ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम् । प्रबुद्धोडस्मि ततो भूय: शतशो<5वाकिरं शरान्,तब मेरे मनमें यह निश्चय हो गया कि यह वास्तवमें माया ही थी। तब मैंने सजग होकर सैकड़ों बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की
ಆಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಮಾಯೆಯೇ’ ಎಂಬುದು ದೃಢವಾಯಿತು. ನಂತರ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಮತ್ತೆ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದೆ।
Verse 231
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सौभवधोपाख्याने एकविंशो<5ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ‘ಅರ್ಜುನಾಭಿಗಮನಪರ್ವ’ ವಿಭಾಗದೊಳಗಿನ ‘ಸೌಭವಧೋಪಾಖ್ಯಾನ’ದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The episode frames the tension between maintaining civic-ritual stability and initiating forceful preventive action: a protector must secure the city without allowing fear, rumor, or deception to erode public order.
Perceptual disruption can be an instrument of conflict; the recommended countermeasure is cultivated discernment (prajñā) and methodical response rather than reactive confusion.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions primarily as narrative documentation of strategic leadership, emphasizing vigilance and clarity as interpretive lessons within the broader epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.