Shloka 31
ब्राह्मणानुयात्रा—शौनकोपदेशः
Brāhmaṇas Follow into Exile and Śaunaka’s Instruction
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे । विरागं भजते जनन््तुर्निर्विरो निरवग्रह:,“विषयोंके प्राप्त न होनेपर जो उनका त्याग करता है, वह त्यागी नहीं है; अपितु जो विषयोंके प्राप्त होनेपर भी उनमें दोष देखकर उनका परित्याग करता है, वस्तुतः वही त्यागी है--वही वैराग्यको प्राप्त होता है। उसके मनमें किसीके प्रति द्वेषभाव न होनेके कारण वह निर्वेर तथा बन्धनमुक्त होता है
viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgame | virāgaṃ bhajate jantur nirvairo niravagrahaḥ ||
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ವಿಷಯಗಳು ದೊರಕದಾಗ ಅವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನು ನಿಜ ತ್ಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ವಿಷಯಗಳು ದೊರಕಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುವವನೇ ನಿಜ ತ್ಯಾಗಿ. ಅವನು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಯಾರ ಮೇಲೂ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನು ನಿರ್ವೈರನಾಗಿ, ಗ್ರಹಣ-ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Renunciation is not merely the forced absence of pleasures; it is the inner freedom that remains even when pleasures are available. True tyāga arises from discerning the defects of sense-enjoyments and releasing attachment, which leads to dispassion and a mind free from hostility and grasping.
Vaiśaṃpāyana delivers a reflective ethical maxim within the Vana Parva context, emphasizing the distinction between accidental abstinence (due to non-availability) and genuine renunciation grounded in insight and self-mastery.