Adhyaya 157
Gandhamādana-nivāsaḥ — Draupadyāḥ prārthanā, Bhīmasenārohaṇaṃ, Maṇimāna-yuddham (Chapter 157: Draupadi’s request, Bhima’s ascent, and the combat with Maniman)
Upa-parva: Gandhamādana-Ārṣṭiṣeṇa-āśrama episode (Bhīmasena’s ascent and encounter near Vaiśravaṇa’s domain)
Janamejaya asks how long the Pāṇḍavas stayed on Gandhamādana, what they consumed there, and for a detailed account of Bhīmasena’s actions, including whether there was contact with Vaiśravaṇa (Kubera). Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas lived by ascetic-appropriate foods—fruits, pure honey, and meat of game taken with clean arrows—while hearing diverse discourses from Lomāśa; the fifth year of their residence passes. Portents occur: Garuḍa seizes a great nāga from a lake, the mountain trembles, and fragrant garlands and five-colored flowers are blown toward the Pāṇḍavas near the Aśvarathā river. Draupadī, recalling Bhīma’s strength and prior heroic precedents, urges him to show the summit; Bhīma, stirred, arms himself and ascends a difficult peak. He beholds a splendid, jeweled region described as Vaiśravaṇa’s residence, then signals his presence with conch and bowstring sounds. Yakṣa–rākṣasa–gandharva defenders rush in; Bhīma repels their weapons with arrows and drives them back. Maṇimān, identified as a powerful rākṣasa and associate of Vaiśravaṇa, rebukes the retreating troops, attacks Bhīma with mace, spear, and trident; Bhīma counters with expertise in gadā-yuddha, breaks the trident, and finally fells Maṇimān with a decisive mace-throw. The remaining night-stalkers withdraw in distress, marking Bhīma’s localized victory within a guarded divine perimeter.
Chapter Arc: सौगन्धिक सरोवर के तट पर निवास करते हुए युधिष्ठिर ब्राह्मणों, द्रौपदी और भाइयों से अब तक की तीर्थ-यात्रा का स्मरण कराते हैं—कितने पुण्य तीर्थ, वन और सरोवर देखे जा चुके हैं। → युधिष्ठिर क्रमशः उन पवित्र स्थलों का विस्तार से उल्लेख करते हैं जिन्हें देवताओं, महर्षियों और द्विजों ने पूर्वकाल में सेवित किया—पर्वत, सरोवर, समुद्र तथा इला, सरस्वती, सिंधु, यमुना, नर्मदा आदि नदियों के तीर्थ। यात्रा की व्यापकता एक नई दिशा की अपेक्षा जगाती है। → आकाश से दिव्य वाणी सुनाई देती है; ऋषि, ब्राह्मण और राजकुमार—सब विस्मित हो उठते हैं। यह अलौकिक संकेत आगे के पथ और आश्रम-गमन को मानो स्वीकृति/आदेश देता है। → लोमश महात्मा यथाक्रम सभी आयतन/तीर्थ-स्थानों का मार्गदर्शन करते हुए यात्रा को पुनः नर-नारायण आश्रमागमन की ओर प्रवाहित करते हैं; अंत में पाण्डव, द्रौपदी और ब्राह्मणों सहित सुखपूर्वक विश्राम करते हैं। → वृषपर्व के रमणीय, सिद्ध-चारण-सेवित आश्रम की ओर अगला प्रस्थान—जहाँ आगे नई कथा-गाँठें खुलने वाली हैं।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते है--जनमेजय! उस सौगन्धिक सरोवरके तटपर निवास करते हुए धर्मराज युधिष्ठिरने एक दिन ब्राह्मणों तथा द्रौपदीसहित अपने भाइयोंसे इस प्रकार कहा --
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಜನಮೇಜಯ! ಆ ಸೌಗಂಧಿಕ ಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಒಂದು ದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯೊಡನೆ, ತನ್ನ ಸಹೋದರರಿಗೆ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದನು—
Verse 2
दृष्टानि तीर्थान्यस्माभि: पुण्यानि च शिवानि च । मनसो ह्वादनीयानि वनानि च पृथक् पृथक्
ನಾವು ಅನೇಕ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ಹಾಗೂ ಶುಭಕರ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ ನೀಡುವ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಭಿನ್ನ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇವೆ.
Verse 3
देवै: पूर्व विचीर्णानि मुनिभिश्च महात्मभि: । यथाक्रमविशेषेण द्विजै: सम्पूजितानि च
ಆ ತೀರ್ಥಗಳೂ ಅರಣ್ಯಗಳೂ ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಗಳೂ ಸಂಚರಿಸಿದ್ದವು; ಮತ್ತು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ, ಯಥೋಚಿತ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ, ದ್ವಿಜರು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದರು.
Verse 4
ऋषीणां पूर्वचरितं तथा कर्म विचेष्टितम् । राजर्षीणां च चरितं कथाश्च विविधा: शुभा:
ನಾವು ಋಷಿಗಳ ಪೂರ್ವಚರಿತ್ರ, ಅವರ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಚರಿತ್ರ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಶುಭ ಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.
Verse 5
शृण्वानास्तत्र तत्र सम आश्रमेषु शिवेषु च । अभिषेक द्विजै: सार्थ कृतवन्तो विशेषत:
ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ಶುಭಕರ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ, ನಾವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ-ಸ್ನಾನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೇವೆ.
Verse 6
अर्चिता: सतत देवा: पुष्पैरद्धि: सदा च वः । यथालब्धैर्मूलफलै: पितरश्नापि तर्पिता:,“हमने सदा फूल और जलसे देवताओंकी पूजा की है और यथाप्राप्त फल-मूलसे पितरोंको भी तृप्त किया है
ನಾವು ಸದಾ ಪುಷ್ಪಗಳೂ ಜಲವೂ ಅರ್ಪಿಸಿ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ್ದೇವೆ; ದೊರೆತಷ್ಟು ಮೂಲ-ಫಲಗಳಿಂದ ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದ್ದೇವೆ.
Verse 7
पर्वतेषु च रम्येषु सर्वेषु च सरस्सु च । उदधौ च महापुण्ये सूपस्पृष्टं महात्मभि:,“रमणीय पर्वतों और समस्त सरोवरोंमें विशेषत: परम पुण्यमय समुद्रके जलमें इन महात्माओंके साथ भलीभाँति स्नान एवं आचमन किया है
ರಮ್ಯ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಾಪುಣ್ಯಕರ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿಯೂ—ಆ ಮಹಾತ್ಮರೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಹಾಗೂ ಆಚಮನ ಮಾಡಿದರು.
Verse 8
इला सरस्वती सिन्धुर्यमुना नर्मदा तथा । नानातीर्थेषु रम्येषु सूपस्पृष्ट सह द्विजै:ः,“इला, सरस्वती, सिंधु, यमुना तथा नर्मदा आदि नाना रमणीय तीथोोमें भी ब्राह्मणोंके साथ विधिवत् स्नान और आचमन किया है
ಇಲಾ, ಸರಸ್ವತಿ, ಸಿಂಧು, ಯಮುನಾ, ನರ್ಮದಾ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರಮ್ಯ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ದ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಹಾಗೂ ಆಚಮನ ಮಾಡಿದರು.
Verse 9
गड्जाद्वारमतिक्रम्प बहव: पर्वता: शुभा: | हिमवान् पर्वतश्नैव नानाद्विजगणायुत:,“गंगाद्वार (हरिद्वार)-को लाँचकर बहुत-से मंगलमय पर्वत देखे तथा बहुसंख्यक ब्राह्मणोंसे युक्त हिमालय पर्वतका भी दर्शन किया
ಗಂಗಾದ್ವಾರ (ಹರಿದ್ವಾರ) ದಾಟಿ ಅವರು ಅನೇಕ ಶುಭ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕಂಡರು; ಹಾಗೆಯೇ ನಾನಾ ದ್ವಿಜಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಹಿಮವಾನ್ (ಹಿಮಾಲಯ) ಪರ್ವತವನ್ನೂ ದರ್ಶನಮಾಡಿದರು.
Verse 10
विशाला बदरी दृष्टा नरनारायणाश्रम: । दिव्या पुष्करिणी दृष्टा सिद्धदेवर्षिपूजिता,“विशाल बदरीतीर्थ, भगवान् नर-नारायणके आश्रम तथा सिद्धों और देवर्षियोंसे पूजित इस दिव्य सरोवरका भी दर्शन किया
ಅವರು ವಿಶಾಲ ಬದರಿ ತೀರ್ಥವನ್ನು, ಭಗವಾನ್ ನರ-ನಾರಾಯಣರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಪೂಜಿಸುವ ಆ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯನ್ನೂ ದರ್ಶನಮಾಡಿದರು.
Verse 11
“विप्रवरो! महात्मा लोमशजीने हमें सभी पुण्य-स्थानोंके क्रमश: दर्शन कराये हैं
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಮಹಾತ್ಮ ಲೋಮಶನು ನಮಗೆ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಗಳ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದನು.
Verse 12
इमं॑ वैश्रवणावासं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । कथं भीम गमिष्यामो गतिरन्तरधीयताम्,'भीमसेन! यह सिद्धसेवित पुण्यप्रदेश कुबेरका निवासस्थान है। अब हम कुबेरके भवनमें कैसे प्रवेश करेंगे? इसका उपाय सोचो”
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—“ಓ ಭೀಮಾ! ಇದು ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ)ನ ಪುಣ್ಯ ನಿವಾಸ; ಸಿದ್ಧರು ಸೇವಿಸುವ ಪ್ರದೇಶ. ಈಗ ನಾವು ಹೇಗೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯೋಣ? ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸು—ಯೋಗ್ಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸು.”
Verse 13
वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवति राजेन्द्रे वागुवाचाशरीरिणी । न शक्यो दुर्गमो गन्तुमितो वैश्रवणाश्रमात्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜೇಂದ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ದೇಹರಹಿತ ವಾಣಿ ಕೇಳಿಬಂತು—“ಈ ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ) ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ದಾರಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ.”
Verse 14
अनेनैव पथा राजन् प्रतिगच्छ यथागतम् | नरनारायणस्थानं बदरीत्यभिविश्रुतम्,“राजन्! जिससे तुम आये हो, उसी मार्गसे विशाला बदरीके नामसे विख्यात भगवान् नर-नारायणके स्थानको लौट जाओ
“ಓ ರಾಜನೇ! ನೀನು ಬಂದ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗು; ‘ಬದರಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನರ-ನಾರಾಯಣರ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗು.”
Verse 15
तस्माद् यास्यसि कौन्तेय सिद्धचारणसेवितम् । बहुपुष्पफलं रम्यमाश्रमं वृषपर्वण:,“कुन्तीकुमार! वहाँसे तुम प्रचुर फल-फूलसे सम्पन्न वृषपर्वके रमणीय आश्रमपर जाओ, जहाँ सिद्ध और चारण निवास करते हैं
“ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ಕೌಂತೇಯನೇ! ಅಲ್ಲಿಂದ ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಚಾರಣರು ಸೇವಿಸುವ, ಅನೇಕ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, रम್ಯವಾದ ವೃಷಪರ್ವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗು.”
Verse 16
अतिक्रम्य च त॑ पार्थ त्वार्शिषेणाश्रमे वसे: | ततो द्रक्ष्यसि कौन्तेय निवेशं धनदस्य च
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಪಾರ್ಥ! ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ದಾಟಿ ಆರ್ಷಿಷೇಣ ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು. ನಂತರ, ಹೇ ಕೌಂತೇಯ! ಧನದ (ಕುಬೇರ)ನ ನಿವಾಸವನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ.
Verse 17
एतस्मिन्नन्तरे वायुर्दिव्यगन्धवह: शुचि: । सुखप्रह्नलादन: शीत: पुष्पवर्ष ववर्ष च
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವ ಶುದ್ಧವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು—ಶೀತಳ, ಸುಖಕರ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಆನಂದ ನೀಡುವಂತಹದು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
Verse 18
श्रुत्वा तु दिव्यामाकाशाद् वाचं सर्वे विसिस्मियु: । ऋषीणां ब्राह्मणानां च पार्थिवानां विशेषत:,वह दिव्य आकाशवाणी सुनकर सबको बड़ा विस्मय हुआ। ऋषियों, ब्राह्मणों और विशेषत: राजर्षियोंको अधिक आश्चर्य हुआ
ಆಕಾಶದಿಂದ ಮೊಳಗಿದ ಆ ದಿವ್ಯ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಋಷಿಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ರಾಜರು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಶ್ಚರ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು.
Verse 19
श्रुत्वा तन्महदाश्नचर्य द्विजो धौम्यो5ब्रवीत् तदा । न शक्यमुत्तरं वक्तुमेवं भवतु भारत,वह महान् आश्चर्यजनक बात सुनकर वि्रर्षि धौम्यने कहा--“भारत! इसका प्रतिवाद नहीं किया जा सकता। ऐसा ही होना चाहिये”
ಆ ಮಹದಾಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ದ್ವಿಜ ಧೌಮ್ಯನು ಆಗ ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ಭಾರತ! ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿವಾದ ಹೇಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಲಿ.”
Verse 20
ततो युधिष्छिरो राजा प्रतिजग्राह तद् वच: । प्रत्यागम्य पुनस्तं तु नरनारायणाश्रमम्
ಆಮೇಲೆ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಆ ವಚನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ನರ-ನಾರಾಯಣ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಭೀಮಸೇನಾದಿ ಸಹೋದರರು ಹಾಗೂ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದನು; ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದರು.
Verse 21
तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने वह आकाशवाणी स्वीकार कर ली और पुन: नर-नारायणके आश्रममें लौटकर भीमसेन आदि सब भाइयों और द्रौपदीके साथ वहीं रहने लगे। उस समय साथ आये हुए ब्राह्मण लोग भी वहीं सुखपूर्वक निवास करने लगे
ಅನಂತರ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಆ ಆಕಾಶವಾಣಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ನರ-ನಾರಾಯಣರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಭೀಮಸೇನಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದರು.
Verse 131
यथाक्रमविशेषेण सर्वाण्यायतनानि च । दर्शितानि द्विजश्रेष्ठा लोमशेन महात्मना
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೂ ತಕ್ಕ ಕ್ರಮವಿಶೇಷದೊಂದಿಗೆ, ಮಹಾತ್ಮ ಲೋಮಶನು ಎಲ್ಲಾ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು.
Verse 156
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां पुनर्नरनारायणाश्रमागमने षट्पज्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದೊಳಗಿನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಲೋಮಶನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಪುನಃ ನರ-ನಾರಾಯಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ನೂರ ಐವತ್ತಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 231
भीमसेनादिशि: सर्वैर्भ्नातृभि: परिवारित: । पाज्चाल्या ब्राह्मुणाश्वैव न्यवसन्त सुखं तदा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಭೀಮಸೇನನು ಎಲ್ಲಾ ಸಹೋದರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಪಾಂಚಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು.
Frequently Asked Questions
The tension lies between heroic initiative and the propriety of entering a guarded divine territory: Bhīma’s strength is affirmed, yet the episode frames a conflict triggered by boundary enforcement and the risks of unauthorized approach to a protected domain.
Power is most credible when paired with discipline: the chapter juxtaposes ascetic living and attentive listening to sages with controlled martial competence, suggesting that resilience in exile requires both ethical formation and readiness to act.
No explicit phalaśruti appears in the provided chapter segment; the meta-function is narrative-architectural—positioning Bhīma’s prowess and the Gandhamādana setting as a bridge toward later divine interactions and escalations in the exile cycle.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.