Shloka 12
Gaṅgā-Tīrtha Darśana and the Prelude to the Yavakrīta–Indra Exemplum (लोमश-युधिष्ठिर संवादः)
बन्द्ुवाच पज्चाग्नय: पञ्चपदा च पड्क्ति- ्यज्ञा: पञज्चैवाप्यथ पज्चेन्द्रियाणि । दृष्टा वेदे पज्चचूडाप्सराश्न लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम्,बन्दीने कहा--यज्ञकी अग्नि गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि, आहवनीय, सभ्य और आवसश्यके भेदसे पाँच प्रकारकी कही गयी है। पंक्ति छन््द भी पाँच पादोंसे ही बनता है, यज्ञ भी पाँच ही हैं--देवयज्ञ, पितृयज्ञ, ऋषियज्ञ, भूतयज्ञ और मनुष्ययज्ञ। इसी प्रकार इन्द्रियोंकी संख्या भी पाँच ही हैं?। वेदमें पाँच वेणीवाली (पंचचूड़ा“) अप्सराका वर्णन देखा गया है तथा लोकमें पाँच” नदियोंसे विशिष्ट पुण्यमय पठ्चनद प्रदेश विख्यात है
Aṣṭāvakra uvāca: pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktiḥ, yajñāḥ pañcaivāpy atha pañcendriyāṇi | dṛṣṭā vede pañcacūḍāpsarāś ca, loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam ||
ಬಂದಿ ಹೇಳಿದರು—ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳು ಐದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಪಂಕ್ತಿ ಛಂದಸ್ಸೂ ಐದು ಪಾದಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ. ಯಜ್ಞಗಳೂ ಐದು—ದೇವಯಜ್ಞ, ಪಿತೃಯಜ್ಞ, ಋಷಿಯಜ್ಞ, ಭೂತಯಜ್ಞ, ಮನುಷ್ಯಯಜ್ಞ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಐದೇ. ವೇದದಲ್ಲಿ ಐದು ಜಡೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಅಪ್ಸರೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚನದ’—ಐದು ನದಿಗಳ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿ—ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
अष्टावक्र उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a recurring ‘fivefold’ structure across ritual (five fires, five sacrifices), human constitution (five senses), scripture (Vedic mention of a five-braided apsaras), and sacred geography (Pañcanada). The ethical implication is that dharma is supported by ordered disciplines—daily duties and self-regulation—mirroring a coherent cosmic pattern.
Aṣṭāvakra is instructing his listener by citing well-known Vedic and worldly examples. He strings together authoritative references to show that ‘five’ is a recognized organizing principle in religious practice and cultural memory, reinforcing the legitimacy of the teaching through śruti (Veda) and loka (common tradition).