Shloka 18
Śibi’s Weighing of Dharma
The Hawk and the Dove Trial) — शिबेर्धर्मतुला (श्येन-कपोतोक्तिः
नरश्रेष्ठ) इस देशमें दूसरी आश्वर्यकी बात यह है कि यहाँ निवास करनेवाले साधकको युगके अन्तमें पार्षदों तथा पार्वतीसहित इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले भगवान् शंकरका प्रत्यक्ष दर्शन होता है। इस सरोवरके तटपर चैत्र मासमें कल्याणकामी याजक पुरुष अनेक प्रकारके यज्ञोंद्वारा परिवारसहित पिनाकधारी भगवान् शिवकी आराधना करते हैं। इस तालाबमें श्रद्धापूर्वक स्नान एवं आचमन करके पापमुक्त हुआ जितेन्द्रिय पुरुष शुभ लोकोंमें जाता है; इसमें संशय नहीं है। यह सरोवर उज्जानक नामसे प्रसिद्ध है। यहाँ भगवान् स्कन्द तथा अरुन्धतीसहित महर्षि वसिष्ठने साधना करके सिद्धि एवं शान्ति प्राप्त की है ।। १४-- १७ || हृदश्न कुशवानेष यत्र पद्म॑ कुशेशयम् | आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना
hṛdaś ca kuśavāneṣa yatra padmaṁ kuśeśayam | āśramaś caiva rukmiṇyā yatrāśāmyad akopanā ||
ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಿದೆ—ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸಾಧಕನು ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಷದರು ಹಾಗೂ ಪಾರ್ವತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪಧಾರಿಯಾಗಿರುವ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನನ್ನು ಪ್ರತಕ್ಷವಾಗಿ ದರ್ಶನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಾಮಿಗಳಾದ ಯಾಜಕರು ಪರಿವಾರಸಹಿತ ನಾನಾವಿಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಪಿನಾಕಧಾರಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ತಟಾಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಪಾಪಮುಕ್ತನಾದ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು ಶುಭ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಸರೋವರ ‘ಉಜ್ಜಾನಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಸ್ಕಂದನು ಮತ್ತು ಅರುಂಧತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹಾಗೆಯೇ—ಇದು ‘ಕುಶವಾನ್’ ಎಂಬ ಹ್ರದ; ಇಲ್ಲಿ ಕುಶದ ನಡುವೆ ‘ಕುಶೇಶಯ’ ಕಮಲವು ಅರಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ಆಶ್ರಮವೂ ಇದೆ; ಕ್ರೋಧರಹಿತ ಸೌಮ್ಯಳಾದ ಆಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಂಡಳು.
लोगश उवाच
Educational Q&A
The verse highlights tīrtha-like sacred space: natural purity (lake, lotus, kuśa) and the ethical ideal of inner pacification (śama) embodied by the ‘akopanā’—one free from anger—suggesting that holiness is tied to self-control and calmness.
The speaker points out a specific sacred locale—its lake, kuśa-grove, and lotus—and identifies an associated hermitage belonging to Rukmiṇī, noting that this is a place where she attained calmness.