Adhyaya 9
स्त्रीपर्व — नवमोऽध्यायः | Dhṛtarāṣṭra summons the Kuru women; the city departs in collective lamentation
Upa-parva: Strī-parva: Nagarānirgama and Kuru-strīṇāṃ śokaprakāśa (Departure from the city and public lamentation)
Janamejaya asks what Dhṛtarāṣṭra did after Vyāsa departed. Vaiśaṃpāyana reports that Dhṛtarāṣṭra, after prolonged contemplation and in a grief-impaired state, instructs that Saṃjaya be readied and commands Vidura to quickly bring Gāndhārī, Kuntī, and the other Bharata women. Vidura attempts to console the women even as he is himself more distressed, and the group exits the city. A widespread cry rises across Kuru residences; the entire city, including youths, becomes afflicted by sorrow. Women previously unseen in public appear, with loosened hair and ornaments cast aside, many wearing a single garment, moving as if without protection. Groups of women run about, raising their arms and calling out to sons, brothers, and fathers, likened to a world-ending dissolution. Citizens—artisans, merchants, and other workers—also follow the king out of the city. The collective wailing produces a great sound, described as unsettling the world, with observers comparing the moment to an apocalyptic time of destruction.
Chapter Arc: व्यास के चले जाने पर शोक से टूटे धृतराष्ट्र पृथ्वी पर गिरकर पड़े हैं; संजय भी बुद्धि-भ्रमित-सा उनके पास उपस्थित है, और जनमेजय पूछते हैं—युधिष्ठिर तथा कृप-आदि शेष बचे महारथी अब क्या कर रहे हैं। → दुर्योधन और समस्त सेना के विनाश के बाद राजसभा का आधार ही ढह गया है; धृतराष्ट्र मृतकों की स्मृति में डूबते जाते हैं, और शोक उन्हें कर्तव्य-शून्य कर देने को उद्यत है। → विदुर, सर्वधर्मज्ञ, धृतराष्ट्र के पास आकर कठोर-करुण उपदेश देते हैं—जिन्हें तुम युद्ध में मरा मानकर रोते हो वे ‘अशोच्य’ हैं; वे वीर, वेदविद्, सुचरित-व्रती, अभिमुख होकर गिरे और स्वर्ग-पथ को प्राप्त हुए; क्षत्रिय के लिए युद्ध से बढ़कर स्वर्ग्य मार्ग नहीं। → विदुर धृतराष्ट्र को आत्म-आश्वासन का आदेश देते हैं—‘पुरुषर्षभ, शोक त्यागो; शोकाभिभूत होकर आज कर्तव्य का परित्याग मत करो’; शोक को धर्म-चिन्तन और राज-कर्तव्य की ओर मोड़ने का प्रयत्न होता है। → युधिष्ठिर, कृप, कृतवर्मा और अश्वत्थामा के संदर्भ में आगे क्या निर्णय और क्या अनिष्ट घटेगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान नवमो<्ध्याय: धृतराष्ट्रका शोकातुर हो जाना और विदुरजीका उन्हें पुनः शोकनिवारणके लिये उपदेश जनमेजय उवाच गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपति: । किमचेष्टत विप्रर्षे तन््मे व्याख्यातुमरहसि
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ! ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸರು ಹೊರಟ ನಂತರ ಮಹೀಪತಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ।
Verse 2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामना: । कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रय:
ಜನಮೇಜಯನು ಕೇಳಿದನು— ಅದೇ ರೀತಿ ಕರು ವಂಶದ ರಾಜ, ಧರ್ಮಪುತ್ರ ಮಹಾಮನ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಮತ್ತು ಕೃಪ ಮೊದಲಾದವರು—ಆ ಮೂವರು ಆಗ ಏನು ಮಾಡಿದರು? ಅವರು ಯಾವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು?
Verse 3
इसी प्रकार कुरुवंशी राजा महामनस्वी धर्मपुत्र युधिष्ठिने तथा कृप आदि तीनों महारथियोंने क्या किया? ।।
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಪರಸ್ಪರ ನೀಡಿದ ಶಾಪಗಳ ವಿಷಯವೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಈಗ ಮುಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳು—ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನು।
Verse 4
वैशम्पायन उवाच हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः । संजयो विगतप्रज्ञो धृतराष्ट्रमुपस्थित:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ! ದುರ್ಯೋಧನನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ, ಸಂಜಯನು—ತನ್ನ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕಲುಷಿತನಾಗಿ—ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಬಂದನು।
Verse 5
संजय उवाच आगम्य नानादेशेभ्यो नानाजनपदेश्वरा: । पितृलोकं गता राजन् सर्वे तव सुतैः सह,संजय बोला--राजन्! नाना जनपदोंके स्वामी विभिन्न देशोंसे आकर सब-के-सब आपके पुत्रोंक साथ पितृलोकके पथिक बन गये
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ! ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದು ನಾನಾ ಜನಪದಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದವರು—ಎಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿಹೋದರು।
Verse 6
याच्यमानेन सततं तव पुत्रेण भारत | घातिता पृथिवी सर्वा वैरस्यान्तं विधित्सता,भारत! आपके पुत्रसे सब लोगोंने सदा शान्तिके लिये याचना की, तो भी उसने वैरका अन्त करनेकी इच्छासे सारे भूमण्डलका विनाश करा दिया
ಓ ಭಾರತ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ, ವೈರವನ್ನೇ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಹಠದಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯ ನಾಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನು.
Verse 7
पुत्राणामथ पौत्राणां पितृणां च महीपते | आनुपूर्व्येण सर्वेषां प्रेतकार्याणि कारय,महाराज! अब आप क्रमश: अपने ताऊ, चाचा, पुत्र और पौत्रोंका मृतकसम्बन्धी कर्म करवाइये
ಮಹಾರಾಜನೇ! ಈಗ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು, ಪೌತ್ರರು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಣರ—ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸು.
Verse 8
वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा वचन घोरं संजयस्य महीपति: । गतासुरिव निश्रेष्टो न्यपतत् पृथिवीतले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ! ಸಂಜಯನ ಆ ಭೀಕರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಪ್ರಾಣವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು.
Verse 9
त॑ं शयानमुपागम्य पृथिव्यां पृथिवीपतिम् । विदुर: सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमत्रवीत्
ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿದ ಭೂಪತಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಸರ್ವಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ವಿದುರನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 10
उत्तिष्ठ राजन् कि शेषे मा शुचो भरतर्षभ | एषा वै सर्वसत्त्वानां लोकेश्वर परा गति:,“राजन्! उठिये, क्यों सो रहे हैं? भरतश्रेष्ठ] शोक न कीजिये। लोकनाथ! समस्त प्राणियोंकी यही अन्तिम गति है
ರಾಜನೇ! ಏಕೆ ಹೀಗೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಏಳು. ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಶೋಕಿಸಬೇಡ. ಲೋಕೇಶ್ವರನೇ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಪರಮ ಗತಿ.
Verse 11
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत । अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना
ಓ ಭಾರತಾ! ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಜನನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದ್ದರು; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮರಣಾನಂತರ ಮತ್ತೆ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲೇ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಿತ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಏನು ಕಾರಣ?
Verse 12
न शोचन् मृतमन्वेति न शोचन् ग्रियते नरः । एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि
ಶೋಕಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಶೋಕದಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಲೋಕದ ಸಹಜ ಕ್ರಮವೇ ಇದು ಎಂದಾಗ, ನೀನು ಏಕೆ ಮರುಮರು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ?
Verse 13
अयुध्यमानो ग्रियते युद्धयमानस्तु जीवति । काल प्राप्प महाराज न कश्चिदतिवर्तते
ಮಹಾರಾಜ! ಯುದ್ಧ ಮಾಡದವನೂ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವನು ಬದುಕಿ ಉಳಿಯಬಹುದೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಕಾಲವು ಬಂದಾಗ ಯಾರೂ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗಲಾರರು.
Verse 14
काल: कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधानि च । न कालस्य प्रिय: वक्रिन्न द्वेष्प: कुरुसत्तम,“काल सभी विविध प्राणियोंको खींचता है। कुरुश्रेष्ठ कालके लिये न तो कोई प्रिय है और न कोई द्वेषका पात्र ही
ಓ ಕುರುಸತ್ತಮ! ಕಾಲವು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಪ್ರಿಯರಲ್ಲ, ಯಾರೂ ದ್ವೇಷ್ಯರೂ ಅಲ್ಲ.
Verse 15
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वत: । तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ,“भरतश्रेष्ठ) जैसे वायु तिनकोंको सब ओर उड़ाती और गिराती रहती है, उसी प्रकार सारे प्राणी कालके अधीन होकर आते-जाते रहते हैं
ಓ ಭರತರ್ಷಭ! ಗಾಳಿ ಹುಲ್ಲಿನ ತುದಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಸುತ್ತಿಸಿ ಚದುರಿಸುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಕಾಲದ ವಶವಾಗಿ ಚಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.
Verse 16
एकसर्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् । यस्य काल: प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना
ಒಂದೇ ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಟ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಒಂದು ದಿನ ಅದೇ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಲೇಬೇಕು. ಯಾರಿಗೆ ನಿಯತಕಾಲ ಬಂದಿದೆಯೋ, ಅವನು ಮೊದಲು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗಿರಲು ಅವನಿಗಾಗಿ ವ್ಯರ್ಥ ವಿಲಾಪವೇನು?
Verse 17
यांश्वापि निहतान् युद्धे राज॑स्त्वमनुशोचसि । न शोच्या हि महात्मान: सर्वे ते त्रिदिवं गता:
ರಾಜನೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಮರುಮರು ಶೋಕಿಸುತ್ತೀಯೆ; ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಲ್ಲ. ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ.
Verse 18
न यज्ञैर्दक्षिणावद्धिर्न तपोभिरनन विद्यया । तथा स्वर्गमुपायान्ति यथा शूरास्तनुत्यज:
ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಶೂರರು ಹೇಗೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಯುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ, ವಿದ್ಯೆಯಿಂದಲೂ ಯಾರೂ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯರು.
Verse 19
सर्वे वेदविद: शूरा: सर्वे सुचरितव्रता: । सर्वे चाभिमुखा: क्षीणास्तत्र का परिदेवना
ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ವೇದವಿದರಾದ ಶೂರರು; ಎಲ್ಲರೂ ಸುಚರಿತ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ಸಂಯಮಿಗಳು. ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದುಹೋದರು; ಹಾಗಿರಲು ಇಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಏನು ಕಾರಣ?
Verse 20
शरीराग्निषु शूराणां जुह॒ुवुस्ते शराहुती: । हूयमानान् शरांश्वैव सेहुरुत्तमपूरुषा:
ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಶೂರರ ದೇಹರೂಪ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣರೂಪ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು; ಹಾಗೆಯೇ ತಮ್ಮೊಳಗೆ ‘ಹೋಮ’ವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳ ಆಘಾತವನ್ನೂ ಅವರು ಸಹಿಸಿದರು.
Verse 21
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्य पन््थानमुत्तमम् । न युद्धादधिकं किंचित् क्षत्रियस्येह विद्यते
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಿನಗೆ ನಾನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸ್ವರ್ಗಸಾಧನ ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ.
Verse 22
क्षत्रियास्ते महात्मान: शूरा: समितिशो भना: । आशिषं परमां प्राप्ता न शोच्या: सर्व एव हि
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಮಹಾತ್ಮರು—ಶೂರರು, ಸಮರಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಂಗೊಳಿಸಿದವರು. ಪರಮ ಆಶೀರ್ವಾದಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಲ್ಲ.
Verse 23
आत्मना55त्मानमाश्चवास्य मा शुच: पुरुषर्षभ । नाद्य शोकाभि भूतस्त्वं कार्यमुत्स्रष्टमहसि
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪುರುಷರ್ಷಭ! ನಿನ್ನದೇ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬು; ಶೋಕಿಸಬೇಡ. ಇಂದು ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the ethical problem of leadership amid trauma: how a ruler and counselors act responsibly when judgment is impaired by grief, yet public duty requires coordinated action and communal acknowledgment of loss.
It teaches that consequences of action reverberate beyond the battlefield into households and civic life; grief becomes a social fact that demands witnessing, restraint, and a reorientation of duty from victory to restoration and accountability.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is descriptive and transitional—establishing the emotional and social conditions that frame subsequent post-war deliberations.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.