Adhyaya 23
Gāndhārī’s Battlefield Survey: The Fallen and the Onset of Funeral Rites (शल्य-भगीरथ-भीष्म-द्रोणादि-दर्शनम्)
Upa-parva: Strī-parva — Kurukṣetra-śmaśāna-darśana (Battlefield Viewing and Lamentation Episode)
Chapter 23 presents Gāndhārī’s addressed speech (gāndhāryuvāca) to Kṛṣṇa in a scene of battlefield inspection. She points to Śalya—identified as Madrarāja and Nakula’s maternal uncle—lying slain by Yudhiṣṭhira, and notes the lamentation of the women of Madra. The discourse then shifts to other prominent fallen figures: Bhagadatta, described with royal insignia and elephant-war associations, and then Bhīṣma (Śāṃtanava), portrayed on his arrow-bed with imagery of solar radiance and end-of-age descent, including references to Arjuna’s arrangement of supports and arrows. The chapter proceeds to Droṇa’s fall, emphasizing his mastery of weapons and Vedic knowledge, the incongruity of his body being disturbed, and Kṛpī’s grief as she attends her husband. The narrative closes with procedural details of funerary preparation: bringing fire, constructing the pyre, chanting Sāman hymns, and disciples proceeding toward the Gaṅgā after rites, foregrounding ritual order as the immediate response to collective loss.
Chapter Arc: विलाप की धूल में गान्धारी युधिष्ठिर को दिखाती हैं—मद्रराज शल्य का शव, और कटु वाणी में स्मरण कराती हैं कि ‘धर्मराज’ ने ही उसे रण में गिराया। → गान्धारी शल्य के पराक्रम और कर्ण के रथ-सारथ्य का उल्लेख कर युधिष्ठिर के मन में अपराध-बोध को और तीखा करती हैं; फिर भीष्म के शर-शय्या पर पड़े होने का स्मरण कर युद्ध-धर्म की समूची विडम्बना सामने रखती हैं—जहाँ भीष्म जैसे महाबली भी निहत पड़े हों, वहाँ किसे ‘कृती’ या ‘अपराजेय’ कहा जाए? → भीष्म के स्वर्गगमन का संकेत आते ही प्रश्न उठता है—देवव्रत के चले जाने पर कौरव अब धर्म किससे पूछेंगे? इसी क्षण युद्ध की ‘अग्नि-गति’ वाले महावीरों के बुझ जाने का बिम्ब (शान्तार्चि पावक) शोक को चरम पर पहुँचा देता है। → विलाप से कर्मकाण्ड की ओर कथा मुड़ती है: जटाधारी ब्रह्मचारी/द्विजाति द्रोण के लिए चिता सजाते हैं—धनुष, शक्ति, रथ-नीड, विविध शर आदि रखकर; कृपी को अग्र में रखकर द्रोण-शिष्यों द्वारा अग्निहोत्र सहित अन्त्येष्टि की तैयारी/सम्पादन का वर्णन होता है। → चिताओं की अग्नि उठती है, पर शोक का प्रश्न खुला रह जाता है—इतने महापुरुषों के पतन के बाद ‘धर्म’ का उत्तर किसके पास है?
Shlokas
Verse 1
गान्धारी बोलीं--तात! देखो, ये नकुलके सगे मामा शल्य मरे पड़े हैं। इन्हें धर्मके ज्ञाता धर्मराज युधिष्ठिरने युद्धमें मारा है
ಗಾಂಧಾರಿ ಹೇಳಿದರು— “ಮಗನೇ! ನೋಡು, ನಕುಲನ ಮಾವ ಶಲ್ಯನು ಇಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.”
Verse 2
यस्त्वया स्पर्धते नित्य सर्वत्र पुरुषर्षभ । स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबल:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— “ಪುರುಷರ್ಷಭನೇ! ಸದಾ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದವನೇ ಆ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಮದ್ರರಾಜ ಶಲ್ಯನು; ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮರಣನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ.”
Verse 3
येन संगृह्लता तात रथमाधिरथेर्युधि । जयार्थ पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवध: कृत:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ತಾತ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೂತಪುತ್ರ ಕರ್ಣನ ರಥದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಜಯಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸಿದವನು—ಅವನೇ ಶಲ್ಯನು।
Verse 4
अहो धिक्पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् । मुखं पद्मपलाशाक्ष काकैरादष्टमव्रणम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಅಹೋ ಧಿಕ್ಕಾರ! ನೋಡು—ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಸುಂದರವಾದ, ಪದ್ಮಪತ್ರದಂತ ಕಣ್ಣುಗಳಿದ್ದ, ಹಿಂದೆ ಗಾಯರಹಿತವಾಗಿದ್ದ ಶಲ್ಯನ ಮುಖವನ್ನು ಈಗ ಕಾಗೆಗಳು ಸ್ಥಳಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿ ಹರಿದಿವೆ।
Verse 5
अस्य चामीकराभस्य तप्तकाञउ्चनसप्रभा । आस्याद् विनि:सूृता जिद्दा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभि:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಈ ಮನುಷ್ಯನ ಬಾಯಿಂದ, ತಾಪಿಸಿದ ಶುದ್ಧ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ನಾಲಿಗೆ ಹೊರಬಂದಿದೆ; ಕಪ್ಪು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ಚುಚ್ಚಿ ಚುಚ್ಚಿ ಹರಿದು ತಿನ್ನುತ್ತಿವೆ।
Verse 6
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशो भनम् । रुदत्य: पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाज्ना:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಂದ ಹತನಾದ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಮದ್ರರಾಜ ಶಲ್ಯನ ಸುತ್ತ ಮದ್ರಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಾ ಕೂತು, ತಮ್ಮ ಪತನಗೊಂಡ ಒಡೆಯನ ಬಳಿ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ।
Verse 7
एता: सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं॑ नरर्षभम् | क्रोशन्त्यो5थ समासाद्य क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮದ್ರರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠನ ಎದುರು ತೀವ್ರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕರುಣವಾಗಿ ಅಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು।
Verse 8
शल्यं निपतितं नार्य: परिवार्याभित: स्थिता: । वासिता गृष्टय: पड़के परिमग्नमिव द्विपम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ರಾಜ ಶಲ್ಯನನ್ನು ಅವನ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು; ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕರು ಹಾಕಿದ ಆನೆಹೆಣ್ಣುಗಳು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಗಜರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ।
Verse 9
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन । शयानं वीरशयने शरैविशकलीकृतम्,वृष्णिनन्दन! देखो, ये दूसरोंको शरण देनेवाले शूरवीर शल्य बाणोंसे छिन्न-भिन्न होकर वीरशय्यापर सो रहे हैं
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವೃಷ್ಣಿನಂದನ, ನೋಡು ಈ ಶಲ್ಯನನ್ನು—ಶರಣ ನೀಡುವ ಶೂರ; ಈಗ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ, ವೀರಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ।
Verse 10
एष शैलालयो राजा भगदत्त: प्रतापवान् | गजाड्कुशधर: श्रीमान् शेते भुवि निपातित:,ये पर्वतीय, तेजस्वी एवं प्रतापी राजा भगदत्त हाथमें हाथीका अंकुश लिये पृथ्वीपर सो रहे हैं। इन्हें अर्जुनने मार गिराया था
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಇವನು ಪರ್ವತದೇಶದ ಪ್ರತಾಪವಂತ ರಾಜ ಭಗದತ್ತ; ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗಜಾಂಕুশವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಈಗ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ।
Verse 11
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्थेषा विराजते । श्वापदेर्भक्ष्य्माणस्य शोभयन्तीव मूर्थजान्,इन्हें हिंसक जीव-जन्तु खा रहे हैं। इनके सिरपर यह सोनेकी माला विराज रही है, जो केशोंकी शोभा बढ़ाती-सी जान पड़ती है
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಕ್ರೂರ ಮೃಗಗಳು ಅವನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಈ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಹಾರ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ; ಕೂದಲನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ।
Verse 12
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत् सुदारुणम् । रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ನಿಜಕ್ಕೂ, ಇವನೊಂದಿಗೆ ಪಾರ್ಥನ ಯುದ್ಧವು ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ, ರೋಮಾಂಚಕರ ಮತ್ತು ಅತೀ ಉಗ್ರವಾಗಿತ್ತು; ಅಹಿರೂಪ ವೃತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಶಕ್ರ ಇಂದ್ರನ ಭೀಕರ ಸಮರದಂತೆ।
Verse 13
योधयित्वा महाबाहुरेष पार्थ धनंजयम् | संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातित:
ಈ ಮಹಾಬಾಹು ಯೋಧನು ಪಾರ್ಥ ಧನಂಜಯನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ಹತನಾದನು.
Verse 14
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्नन । स एष निहत:ः शेते भीष्मो भीष्मकृताहवे
ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ-ಬಲಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಸಮನಿಲ್ಲದ ಆ ಭೀಷ್ಮನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು—ಈಗ ಬಾಣಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಗಾಯಗೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 15
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयान सूर्यवर्चसम् । युगान्त इव कालेन पतितं सूर्यमम्बरात्
ಹೇ ಕೃಷ್ಣ, ಸೂರ್ಯವರ್ಚಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರನು ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು; ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
Verse 16
एष तप्त्वा रणे शत्रून् शस्त्रतापेन वीर्यवान् । नरसूर्यो5स्तमभ्येति सूर्योडस्तमिव केशव
ಹೇ ಕೇಶವ! ಸೂರ್ಯನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತಾಪ ನೀಡಿ ಅಸ್ತಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ, ಈ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ನರಸೂರ್ಯನು ರಣದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರತಾಪದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಹಿಸಿ ಈಗ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
Verse 17
शरतल्पगतं भीष्ममूर्थ्वरेतसमच्युतम् । शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते,जो ऊध्वरेता ब्रह्मचारी रहकर कभी मर्यादासे च्युत नहीं हुए हैं, उन भीष्मको शूरसेवित वीरोचित शयन बाणशय्यापर सोते हुए देख लो
ಊರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಸಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ವ್ರತಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗದ ಭೀಷ್ಮನು ಶರತಲ್ಪದ ಮೇಲೆ—ಶೂರರು ಸೇವಿಸುವ ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ—ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು.
Verse 18
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् | आविश्य शेते भगवान् स्कन्द: शरवर्ण यथा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಕರ್ಣಿ, ನಾಳೀಕ, ನಾರಾಚ ಮುಂತಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಯನವನ್ನು ಹಾಸಿ, ಭೀಷ್ಮನು ಅದರಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ—ಶರವನದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಸ್ಕಂದನು ಕಬ್ಬಿನ ಶಯನದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸಿದಂತೆ.
Verse 19
अतूलपूर्ण गाड़्नेयस्त्रिभि्बाणै: समन्वितम् | उपधायोपधानाग्रयं दत्तं गाण्डीवधन्चना
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಗಂಗಾನಂದನ ಭೀಷ್ಮನು ಹತ್ತಿ ತುಂಬಿದ ತಲೆಯಾಸನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಗಾಂಡೀವಧಾರಿ ಅರ್ಜುನನು ನೀಡಿದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಧಾನವನ್ನೇ ಶಿರಸ್ಸಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.
Verse 20
पालयान: पितु: शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशा: । एष शान्तनव: शेते माधवाप्रतिमो युधि
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಮಾಧವ! ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಊರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಸಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರ ಭೀಷ್ಮನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಪರಿಮಿತನು—ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 21
धर्मात्मा तात सर्वज्ञ: पारावर्येण निर्णये । अमर्त्य इव मर्त्य: सन्नेष प्राणानधारयत्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಮಗನೇ! ಇವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಸರ್ವಜ್ಞನು; ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳ ವಿವೇಕದಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನು. ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅಮರನಂತೆ, ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
Verse 22
नास्ति युद्धे कृती कश्रिन्न विद्वान् न पराक्रमी | यत्र शान्तनवो भीष्म: शेतेडद्य निहत: शरै:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರೂ ಕೃತಕೃತ್ಯನಲ್ಲ, ವಿದ್ಯಾವಂತನಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಲ್ಲ—ಯಾಕೆಂದರೆ ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರ ಭೀಷ್ಮನು ಇಂದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 23
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवै: । धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्ट: सत्यवादिना,पाण्डवोंके पूछनेपर इन धर्मज्ञ एवं सत्यवादी शूरवीरने स्वयं ही अपनी मृत्युका उपाय बता दिया था इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि गान्धारीवचने त्रयोविंशो 5ध्याय: ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಪಾಂಡವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ಆ ಶೂರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮರಣವು ಯಾವ ವಿಧದಿಂದ ಸಂಭವಿಸುವುದೋ ಆ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. (ಇಂತೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಸ್ತ್ರೀಪರ್ವದ ಸ್ತ್ರೀವಿಲಾಪಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಗಾಂಧಾರೀವಚನ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತ್ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಸಮಾಪ್ತ.)
Verse 24
प्रणष्ट: कुरुवंशश्न॒ पुनर्येन समुद्धृत: । स गत: कुरुभि: सार्ध महाबुद्धि: पराभवम्,जिन्होंने नष्ट हुए कुरुवंशका पुनः उद्धार किया था, वे ही परम बुद्धिमान् भीष्म इन कौरवोंके साथ परास्त हो गये
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಯಾರು ಒಮ್ಮೆ ನಾಶಪ್ರಾಯವಾದ ಕುರುವಂಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉದ್ಧರಿಸಿದನೋ, ಆ ಮಹಾಬುದ್ಧಿ ಮಹಾತ್ಮ ಭೀಷ್ಮನು ಈಗ ಕುರುಗಳೊಡನೆ ಪರಾಭವವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.
Verse 25
धर्मेषु कुरव: क॑ नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । गते देवब्ते स्वर्ग देवकल्पे नरर्षभे,माधव! इन देवतुल्य नरश्रेष्ठ देवव्रतके स्वर्गलोकमें चले जानेपर अब कौरव किसके पास जाकर धर्मविषयक प्रश्न करेंगे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಮಾಧವ! ದೇವಸಮಾನನಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವವ್ರತ (ಭೀಷ್ಮ) ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನು ಕುರುಗಳು ಧರ್ಮವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವರು?
Verse 26
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्य सात्यकेस्तथा | त॑ं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿದ ಶಿಕ್ಷಕನೂ, ಸಾತ್ಯಕಿಯ ಆಚಾರ್ಯನೂ, ಕುರುಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುರುವಾದ ದ್ರೋಣನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು.
Verse 27
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वर: । भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणो5पि माधव
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಮಾಧವ! ತ್ರಿದಶಾಧಿಪತಿ ಇಂದ್ರನು ಚತುರ್ವಿಧ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ, ಅಥವಾ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಭಾರ್ಗವ (ಪರಶುರಾಮ) ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ, ದ್ರೋಣನೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿದಿದ್ದನು.
Verse 28
यस्य प्रसादाद् वीभत्सु: पाण्डव: कर्म दुष्करम् | चकार स हत:ः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन्
ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ವೀಭತ್ಸು (ಅರ್ಜುನ) ದುಷ್ಕರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನೋ, ಆ ಆಚಾರ್ಯನೇ ಇಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ।
Verse 29
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान् | सो<यं शस्त्रभतां श्रेष्ठो द्रोण: शस्त्रै: परिक्षत:
ಕೌರವರು ಮುಂಚೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದವನು ಯಾರು, ಆ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದ್ರೋಣನೇ ಈಗ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಚೂರಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ।
Verse 30
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नेरिवाभवत् | स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावक:,शत्रुओंकी सेनाको दग्ध करते समय जिनकी गति अग्निके समान होती थी, वे ही बुझी हुई लपटोंवाली आगके समान मरकर पृथ्वीपर पड़े हैं
ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಗ್ನಿಯ ಗತಿಯಂತೆ ಇದ್ದವನು, ಈಗ ನಂದಿದ ಜ್ವಾಲೆಯ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹತನಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ।
Verse 31
धनुर्मष्टिरशीर्णश्व हस्तावापश्च माधव । द्रोणस्य निहतस्याजौ दृश्यते जीवतो यथा
ಮಾಧವನೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣ ಹತನಾದರೂ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಹಿಡಿತ ಸಡಿಲವಾಗಿಲ್ಲ; ಕೈಗವಸು ಮತ್ತು ಕೈ-ರಕ್ಷಕವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ—ಜೀವಂತನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ।
Verse 32
वेदा यस्माच्च चत्वार: सर्वाण्यस्त्राणि केशव । अनपेतानि वै शूराद् यथैवादौ प्रजापते:
ಕೇಶವನೇ! ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವೇದಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಬೇರ್ಪಡದಂತೆ, ಆ ಶೂರ ದ್ರೋಣನಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳೂ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಗಳೂ ಎಂದಿಗೂ ದೂರವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಇಂದು ಭಟ್ಟರು ಸ್ತುತಿಸಿದ, ನೂರಾರು ಶಿಷ್ಯರು ಪೂಜಿಸಿದ ಆ ಕಮಲಸಮಾನ, ವಂದನೀಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ನರಿಗಳು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿವೆ।
Verse 33
वन्दनाहाविमौ तस्य बन्दिभिव्वन्दितो शुभौ | गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಕೇಶವ! ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಂದಿಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ನೂರಾರು ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಎರಡು ಶುಭ, ವಂದನೀಯ ಪಾದಗಳು ಇಂದು ನರಿಗಳಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವೇದಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಬೇರ್ಪಡಲಿಲ್ಲದಂತೆ, ಆ ವೀರ ದ್ರೋಣನಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಎಂದಿಗೂ ದೂರವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಆ ಗುರುವರ್ಯನ ಪೂಜಿತ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಇಂತಹ ದೀನ ಗತಿ ಬಂದಿತು.
Verse 34
द्रोणं द्रपदपुत्रेण निहत॑ं मधुसूदन । कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮಧುಸೂದನ! ದ್ರುಪದಪುತ್ರನು ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೃಪೀ ದೀನವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಳೆ; ದುಃಖದಿಂದ ಅವಳ ಚೇತನವೇ ಆಘಾತಗೊಂಡು ಪ್ರಾಯಃ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
Verse 35
तां पश्य रुदतीमार्ता मुक्तकेशीमधोमुखीम् । हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्
ಅವಳನ್ನು ನೋಡು—ಕೃಪಿಯನ್ನು—ಆರ್ತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ, ಕೂದಲು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ತನ್ನ ಹತನಾದ ಪತಿ ದ್ರೋಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 36
बाणैभिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव । उपास्ते वै मृथे द्रोणं जटिला ब्रह्मबचारिणी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಕೇಶವ! ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕವಚವು ಚಿಂದಿಚಿಂದಿಯಾದ ದ್ರೋಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಧಾರಿಣಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದ ಕೃಪೀ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 37
प्रेतकृत्यं च यतते कृपी कृपणमातुरा । हतस्य समरे भर्तु: सुकुमारी यशस्विनी,शोकसे दीन और आतुर हुई यशस्विनी सुकुमारी कृपी समरमें मारे गये पतिदेवका प्रेतकर्म करनेकी चेष्टा कर रही है
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಶೋಕದಿಂದ ದೀನಳಾಗಿ ಆತುರಗೊಂಡ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೂಕುಮಾರಿ ಕೃಪೀ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ತನ್ನ ಭರ್ತೃಗಾಗಿ ಪ್ರೇತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 38
अग्नीनाधाय विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः । द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगा:
ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಚಿತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅದರ ಮೇಲೆ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಸಾಮಗಾನ ಮಾಡುವವರು ವಿಧಿಯಂತೆ ತ್ರಿವಿಧ ಸಾಮಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದರು.
Verse 39
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्म॒चारिण: । भनुर्भि: शक्तिभिश्वैव रथनीडैश्व माधव
ಓ ಮಾಧವ! ಈ ಜಟಾಧಾರಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳೂ ಚಿತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ—ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ರಥದ ಆಸನ-ಸಾಮಗ್ರಿಯೊಡನೆ.
Verse 40
शरैश्न विविधैरन्यैर्थक्ष्यते भूरितेजसम् । इति द्रोणं समाधाय शंसन्ति च रुदन्ति च
ಮತ್ತೆ ಹಲವು ವಿಧದ ಇತರ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವೀರನು ಛೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರು ದ್ರೋಣನನ್ನು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟರು; ನಂತರ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಲೂ ಅಳುತ್ತಲೂ ಇದ್ದರು.
Verse 41
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे । माधव! इन जटाधारी ब्रह्मचारियोंने धनुष
ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಅಂತ್ಯಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ತ್ರಿವಿಧ ಸಾಮಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 42
गच्छन्त्यभिमुखा गड़्ां द्रोणशिष्या द्विजातय: । अपय्व्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपी च ते
ದ್ರೋಣನ ದ್ವಿಜಾತಿ ಶಿಷ್ಯರು ಗಂಗೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಹೊರಟರು. ಕೃಪಿಯನ್ನು ಮುಂಚೆ ಇಟ್ಟು, ಚಿತೆಯನ್ನು ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ (ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಭಾವದಿಂದ) ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರು ಸಾಗಿದರು.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to interpret “victory” when the visible outcome is kin-saturated loss: Gāndhārī’s catalog of the fallen forces an ethical reckoning that balances martial duty against the human and social costs now demanding ritual response.
The chapter implies that power and prowess are impermanent and must be subordinated to dharma: truthful acknowledgment of harm, compassion in witnessing, and adherence to ritual obligations become the stabilizing practices after political violence.
No explicit phalaśruti is presented in the provided passage; the chapter’s meta-function is archival and transitional—moving from heroic narrative to rites and remembrance, thereby preparing the ethical ground for later instruction-oriented books.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.