Adhyaya 14
स्त्रीपर्व — गान्धारीभीमसेनसंवादः (Strī-parva — Gāndhārī–Bhīmasena Dialogue on Wartime Conduct)
Upa-parva: Gāndhārī–Bhīmasena Saṃvāda (Confrontation and Apologia Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Bhīmasena, responding with deference to Gāndhārī, seeks forgiveness if any adharma occurred under fear and self-protection. He argues that Duryodhana’s exceptional strength could not be overcome by ordinary means and claims strategic necessity: preventing a scenario where, after killing Bhīma, Duryodhana would retain sovereignty. Bhīma recalls prior provocations—especially the public humiliation of Draupadī—and asserts that without neutralizing Suyodhana, the Pāṇḍavas could not securely enjoy the earth. Gāndhārī rejects the praise implicit in Bhīma’s rationale and interrogates a particularly stigmatized act: Bhīma’s drinking of blood in battle (linked to the Duḥśāsana episode), labeling it socially condemned and cruel. Bhīma responds that blood should not be consumed at all, yet emphasizes fraternal identity and vow-constraint; he asserts he did not transgress beyond the mouth and invokes Yama (Vaivasvata) as witness to his blood-stained hands. He admits enduring inner remembrance of words spoken in anger during Draupadī’s humiliation and claims he acted to fulfill a vow to avoid deviation from kṣatriya duty. He further argues that Gāndhārī should not suspect him alone when her sons were previously left unchecked. Gāndhārī then presses a dynastic-ethical question: why, after killing a hundred sons, Bhīma left no remnant lineage for the blind royal couple, implying that sparing even one would have mitigated grief if dharma were truly upheld.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र की अनुमति पाकर पाण्डव शोकाकुल हस्तिनापुर-प्रांगण में आते हैं; उधर पुत्रशोक से दग्ध गान्धारी यह जानकर कि युधिष्ठिर उपस्थित है, उसे शाप देने को उद्यत होती है। → गान्धारी के भीतर का क्रोध ‘धर्म’ के आवरण में उबलता है—विशेषतः भीम द्वारा गदा-युद्ध में नाभि के नीचे प्रहार (कृष्ण के देखते हुए) उसे असह्य लगता है। व्यास, सत्यवती-पुत्र, पहले ही उसके ‘पापमभिप्राय’ को भाँप लेते हैं और बीच में आकर रोकते हैं। → व्यास गान्धारी की सत्यनिष्ठा का स्मरण कराते हैं—‘तुम्हारी वाणी कभी असत्य नहीं हुई’; उसी क्षण गान्धारी का शाप-उद्यम और मातृ-शोक आमने-सामने खड़े हो जाते हैं, और वह स्वीकार करती है कि दुर्भाव नहीं, पर शोक से मन विह्वल है। → गान्धारी अपने क्रोध को संयम में लाती है और संरक्षण-धर्म की बात कहती है—जैसे कुन्ती अपने पुत्रों की रक्षक है, वैसे ही वह भी; और धृतराष्ट्र को भी वैसा ही रक्षण करना चाहिए। वह पाण्डवों को सर्वथा अपराधी नहीं ठहराती, पर भीम के अधर्म-प्रहार को अपने कोप का कारण बताती है। → गान्धारी का प्रश्न हवा में लटकता है—‘महात्माओं द्वारा निर्दिष्ट धर्म को शूरवीर प्राण-हेतु कैसे त्यागें?’ यह संकेत देता है कि धर्म-निर्णय अभी शेष है और शाप/प्रतिशोध की छाया पूरी तरह टली नहीं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। अकाल चतुर्दशो 5 ध्याय: पाण्डवोंको शाप देनेके लिये उद्यत हुई गान्धारीको व्यासजीका समझाना वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञातास्ततस्ते कुरुपाण्डवा: । अभ्ययुर्भ्नातर: सर्वे गान्धारीं सह केशवा:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅನಂತರ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಆ ಕುರುವಂಶೀಯ ಪಾಂಡವ ಸಹೋದರರು ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಶವ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ)ನೊಂದಿಗೆ ಗಾಂಧಾರಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು।
Verse 2
ततो ज्ञात्वा हतामित्र॑ युधिष्ठिरमुपागतम् । गान्धारी पुत्रशोकार्ता शप्तुमैच्छदनिन्दिता
ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ತನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ, ನಿಂದಾರ್ಹತೆಯಿಲ್ಲದ ಗಾಂಧಾರಿಯು ಅವನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದಳು।
Verse 3
तस्या: पापमभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति । ऋषि: सत्यवतीपुत्र: प्रागेव समबुध्यत
ಪಾಂಡವರ ವಿರುದ್ಧ ಅವಳ ಪಾಪಮಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಸತ್ಯವತೀಪುತ್ರನಾದ ಋಷಿ (ವ್ಯಾಸ) ಅದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅರಿತಿದ್ದನು।
Verse 4
स गज्जायामुपस्पृश्य पुण्यगन्धि पय:ः शुचि । त॑ देशमुपसम्पेदे परमर्षिमनोजव:
ಮನೋಜವ ಹೊಂದಿದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಗಜ್ಜಾದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಸುಗಂಧಿಯುಳ್ಳ ಶುದ್ಧ ಜಲದಿಂದ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಪರಮರ್ಷಿ ಇದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು।
Verse 5
पाण्डवोंके प्रति गान्धारीके मनमें पापपूर्ण संकल्प है, इस बातको सत्यवतीनन्दन महर्षि व्यास पहले ही जान गये थे। उनके उस अभिप्रायको जानकर वे मनके समान वेगशाली महर्षि गंगाजीके पवित्र एवं सुगन्धित जलसे आचमन करके शीघ्र ही उस स्थानपर आ पहुँचे ।।
ಪಾಂಡವರ ವಿರುದ್ಧ ಗಾಂಧಾರಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಿಸಿದ ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಸತ್ಯವತೀನಂದನ ವ್ಯಾಸನು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದ್ದನು। ಮನೋಜವ ಹೊಂದಿದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಗಂಗೆಯ ಪುಣ್ಯಸುಗಂಧಿಯುಳ್ಳ ಶುದ್ಧ ಜಲದಿಂದ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದನು। ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತರಂಗಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಗ್ರಹಿಸಿದನು।
Verse 6
स स्नुषामब्रवीत् काले कल्यवादी महातपा: । शापकालमवाक्षिप्प शमकालमुदीरयन्
ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಿತವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವ್ಯಾಸರು ತಮ್ಮ ಸೊಸೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಶಾಪದ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ಶಾಂತಿಯ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸಂಯಮ ಹಾಗೂ ಹಿತದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವರು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದರು—
Verse 7
न कोप: पाण्डवे कार्यो गान्धारि शममाप्रुहि । वचो निगृह्मातामेतच्छूणु चेदं वचो मम
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು— “ಗಾಂಧಾರಿ! ಪಾಂಡವನ (ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ) ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಮಾಡಬೇಡ; ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯು. ನಿನ್ನ ತುಟಿಗಳವರೆಗೆ ಏರುತ್ತಿರುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸು; ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು.”
Verse 8
उक्तास्यष्टादशाहानि पुत्रेण जयमिच्छता । शिवमाशास्व मे मातर्युध्यमानस्य शत्रुभि:
ಕಳೆದ ಹದಿನೆಂಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಪ್ರತಿದಿನ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು— “ಅಮ್ಮಾ! ನಾನು ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸು.”
Verse 9
सा तथा याच्यमाना त्वं काले काले जयैषिणा । उक्तवत्यसि गान्धारि यतो धर्मस्ततो जय:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು— “ಹೀಗೆ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಓ ಗಾಂಧಾರಿ, ನೀನು ಸದಾ ಇದೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೆ— ‘ಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜಯ.’”
Verse 10
न चाप्यतीतां गान्धारि वाचं ते वितथामहम् । स्मरामि भाषमाणायास्तथा प्राणिहिता ह्सि
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು— “ಓ ಗಾಂಧಾರಿ! ಹಿಂದೆ ನೀ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ ಎಂಬುದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ನಿಜಕ್ಕೂ ನೀ ಸದಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿದ್ದೆ.”
Verse 11
विग्रहे तुमुले राज्ञां गत्वा पारमसंशयम् । जितं पाण्डुसुतैर्युद्धे नूनं धर्मस्ततोडधिक:
ರಾಜರ ಈ ಭಯಂಕರ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಸಂಶಯಾತೀತವಾಗಿ ದಾಟಿ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯ ಗಳಿಸಿದರು; ಇದರಿಂದ ಧರ್ಮಬಲವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು।
Verse 12
क्षमाशीला पुरा भूत्वा साद्य न क्षमसे कथम् | अधर्म जहि धर्मज्ञे यतो धर्मस्ततो जय:,“धर्मज्ञे! तुम तो पहले बड़ी क्षमाशील थी। अब क्यों नहीं क्षमा करती हो? अधर्म छोड़ो क्योंकि जहाँ धर्म है, वहीं विजय है
ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯೇ! ನೀನು ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ಕ್ಷಮಾಶೀಲಳಾಗಿದ್ದೆ; ಈಗ ಹೇಗೆ ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮ ಇರುವಲ್ಲಿಯೇ ಜಯವಿದೆ।
Verse 13
स्वं च धर्म परिस्मृत्य वाचं चोक्तां मनस्विनि । कोपं संयच्छ गान्धारि मैवं भू: सत्यवादिनि
ಮನಸ್ವಿನಿ ಗಾಂಧಾರಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ ಕೋಪವನ್ನು ಸಂಯಮಿಸು. ಸತ್ಯವಾದಿನಿಯೇ! ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಡ.
Verse 14
गान्धायुवाच भगवजन्नाभ्यसूयामि नैतानिच्छामि नश्यत: । पुत्रशोकेन तु बलान्मनो विह्नलतीव मे
ಗಾಂಧಾರಿ ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್! ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ, ಅವರ ನಾಶವನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪುತ್ರಶೋಕದ ಬಲದಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅಚಾನಕವಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Verse 15
यथैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास्तथा मया । तथैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्या यथा त्वया
ಕುಂತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಕೌಂತೇಯರು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ನೀನು ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುತ್ತೀಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೂ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.
Verse 16
दुर्योधनापराधेन शकुने: सौबलस्य च । कर्णदु:शासनाभ्यां च कृतो<यं कुरुसंक्षय:,कुरुकुलका यह संहार तो दुर्योधन, मेरे भाई शकुनि, कर्ण तथा दुःशासनके अपराधसे ही हुआ है
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ದುರ್ಯೋಧನನ ಅಪರಾಧದಿಂದಲೂ, ಸೌಬಲನ ಪುತ್ರ ಶಕುನಿಯ ದೋಷದಿಂದಲೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ದುಃಶಾಸನರ ದುರಾಚಾರದಿಂದಲೂ ಈ ಕುರುಕುಲಕ್ಷಯ ಸಂಭವಿಸಿದೆ.
Verse 17
नापराध्यति बीभत्सुर्न च पार्थो वृकोदर: । नकुल: सहदेवश्न नैव जातु युधिछ्िर:,इसमें न तो अर्जुनका अपराध है और न कुन्तीपुत्र भीमसेनका। नकुल-सहदेव और युधिष्ठिरको भी कभी इसके लिये दोष नहीं दिया जा सकता
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೀಭತ್ಸು ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲ; ಪೃಥಾಪುತ್ರ ವೃಕೋದರ ಭೀಮನಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ನಕುಲ-ಸಹದೇವರನ್ನೂ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನೂ ಎಂದಿಗೂ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗದು.
Verse 18
युध्यमाना हि कौरव्या: कृन्तमाना: परस्परम् | निहता: सहिताश्षान्यैस्तच्च नास्त्यप्रियं मम
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಕೌರವರು ಪರಸ್ಪರ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಸಂಗಾತಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಹತರಾದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದೇನೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 19
कि तु कर्माकरोद् भीमो वासुदेवस्य पश्यत: । दुर्योधनं समाहूय गदायुद्धे महामना:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಆದರೆ ಮಹಾಮನಸ್ಸಿನ ಭೀಮನು, ವಾಸುದೇವನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ, ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಗದಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆದು ಮಾಡಿದ ಕೃತ್ಯವು ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ.
Verse 20
शिक्षयाभ्यधिकं ज्ञात्वा चरन्तं बहुधा रणे । अधो नाभ्या: प्रह्चतवांस्तन्मे कोपमवर्धयत्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಭೀಮನು ಅವನ ನಾಭಿಯ ಕೆಳಗೆ ಹೊಡೆದನು; ಅದೇ ನನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.
Verse 21
कथं नु धर्म धर्मज्ै: समुद्दिष्ट महात्मभि: । त्यजेयुराहवे शूरा: प्राणहेतो: कथंचन
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮಹಾತ್ಮರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಧಿಸಿದ ಆ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಶೂರರು ಯುದ್ಧಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಎಂದಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲರು?
Frequently Asked Questions
Whether actions justified as necessary strategy and vow-fulfillment remain ethically permissible when they violate social norms of restraint, and how victors should be judged when prior provocations and existential threat are invoked as defenses.
The chapter models post-event ethical review: intent and duty do not erase consequence, and remorse, explanation, and public accountability are integral to restoring legitimacy after systemic violence.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-function is archival and juridical—preserving contested testimony so later teachings on governance and expiation are grounded in an acknowledged record of harm.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.