Shloka 41
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
(हुताशनमुखैर्देवैर्धार्यतेी सकल॑ जगत् । हवि:प्रथमभोक्ता यस्तस्मै होत्रात्मने नमः ।।) अग्नि जिनके मुख हैं, वे देवता सम्पूर्ण जगत्को धारण करते हैं, जो हविष्यके सबसे पहले भोक्ता हैं, उन अग्निहोत्रस्वरूप परमेश्वरको नमस्कार है ।। महतस्तमस: पारे पुरुषं हृतितेजसम् | य॑ ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः:,जो अज्ञानमय महान् अन्धकारसे परे और ज्ञानालोकसे अत्यन्त प्रकाशित होनेवाले आत्मा हैं, जिन्हें जान लेनेपर मनुष्य मृत्युसे सदाके लिये छूट जाता है, उन ज्ञेयरूप परमेश्वरको नमस्कार है
bhīṣma uvāca |
hutāśanamukhair devair dhāryate sakalaṁ jagat | haviḥprathamabhoktā yas tasmai hotrātmane namaḥ ||
mahatas tamasaḥ pāre puruṣaṁ hṛtitejasam | yaṁ jñātvā mṛtyum atyeti tasmai jñeyātmane namaḥ ||
ಅಗ್ನಿಯೇ ಮುಖವಾಗಿರುವ ದೇವರುಗಳು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹವಿಸ್ಸಿನ ಮೊದಲ ಭೋಕ್ತನಾದ ಆ ಹೋತ್ರಾತ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಅಜ್ಞಾನಮಯ ಮಹತ್ತಮಸ್ಸಿನ ಪಾರಿರುವ, ಅಂತರ್ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಮರಣವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ; ಆ ಜ್ಞೇಯಾತ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse links ritual and realization: the same Supreme is present as Agni who receives offerings in sacrifice and as the inner, knowable Reality beyond ignorance; knowing that Reality leads to freedom from death (mokṣa).
In the Śānti Parva’s instruction setting, Bhīṣma offers a reverential praise (namaskāra) to the Supreme—first through the Vedic-sacrificial image of Agni and then through a jñāna-oriented description of the transcendent Puruṣa.