Shloka 9
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
धारणं चैव मनस: प्राणायामश्न् पार्थिव । एकाग्रता च मनस: प्राणायामस्तथैव च
yājñavalkya uvāca | dhāraṇaṃ caiva manasaḥ prāṇāyāmaś ca pārthiva | ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca ||
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪೃಥ್ವೀನಾಥನೇ! ಮನಸ್ಸನ್ನು ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷ ದೇಶ/ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೇ ‘ಧಾರಣಾ’. ಆ ಧಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಸಗುಣ; ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ವಿಷಯದ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ಬೀಜ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ನಿರ್ಗುಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two modes of yogic practice: (1) dhāraṇā—fixing the mind on a specific locus/object—paired with prāṇāyāma as a supported, ‘saguṇa’ discipline; and (2) an unsupported, objectless gathering of the mind into nirbīja samādhi, described as ‘nirguṇa’ prāṇāyāma.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, the sage Yājñavalkya addresses a king and explains technical distinctions in yogic concentration and breath-discipline, guiding the ruler toward inner mastery rather than outward power.