Shloka 10
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು— ಸಗುಣ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಅಂದರೆ ನಿಶ್ಚಿತ ಧ್ಯೇಯ-ದೇವತೆ/ತತ್ತ್ವದ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ (ವೃತ್ತಿಶೂನ್ಯ) ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯಕ. ಆದರೆ ಹೇ ಮೈಥಿಲಶ್ರೇಷ್ಠ! ಪೂರಕಾದಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿಯತ ದೇವತೆ/ತತ್ತ್ವದ ಧ್ಯಾನ-ಅಂತರ್ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಾದರೂ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ರೇಚನ ಮಾಡಿದರೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಾತದ ಪ್ರಕೋಪ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧ್ಯಾನರಹಿತ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಬಾರದು.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.