Shloka 57
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृूप,सत्पुरुष क्षमासे क्रोधका, संकल्पके त्यागसे कामका, सत्त्वगुणके सेवनसे निद्राका, प्रमादके त्यागसे भयका तथा अल्पाहारके सेवनद्वारा पाँचवें श्वास-दोषका नाश करते हैं
chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ alpāhāratayā nṛpa | satpuruṣāḥ kṣamayā krodhaṃ saṅkalpake tyāgena kāmaṃ sattvaguṇasevanena nidrāṃ pramādatyāgena bhayaṃ tathā alpāhārasevanadvārā pañcamaśvāsadoṣaṃ nāśayanti ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ನಿಯಮಶೀಲರೂ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಯವರೂ ಅಲ್ಪಾಹಾರದಿಂದ ಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ‘ಐದನೇ’ ದೋಷವನ್ನು ಛೇದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಷಮೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ದಮನಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸಂಕಲ್ಪತ್ಯಾಗದಿಂದ ಕಾಮವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಸತ್ತ್ವಗುಣಸೇವನೆಯಿಂದ ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯವನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಆಹಾರಮಿತಿಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಶ್ವಾಸಸಂಬಂಧಿತ ಐದನೇ ದೋಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ethical mastery begins with disciplined habits: patience dissolves anger, renunciation loosens desire, cultivating sattva clears lethargy, abandoning heedlessness removes fear, and moderation in food supports control over deeper physiological-mental disturbances symbolized as a ‘breath-related’ defect.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on practical means of inner restraint. This verse lists specific antidotes—kṣamā, tyāga, sattva-sevana, and avoidance of pramāda—framed as methods by which noble persons eliminate key inner faults.