Shloka 2
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् । संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम्,वत्स! तुम्हारा कल्याण हो। गृहस्थकी इस उत्तम तृतीय वृत्तिकी भी उपेक्षा करके सहधर्मिणीके संयोगसे किये जानेवाले व्रत-नियमोंद्वारा जो खिन्न हो चुके हैं तथा वानप्रस्थ- आश्रमको जिन्होंने अपना आश्रय बना लिया है, सम्पूर्ण लोक और आश्रम जिनके अपने ही स्वरूप हैं, जो विचारपूर्वक व्रत और नियमोंमें प्रवृत्त हैं तथा पवित्र स्थानोंमें निवास करते हैं, ऐसे वनवासी मुनियोंका जो धर्म है, उसे बताता हूँ, सुनो
kramaśas tv avadhūyaināṁ tṛtīyāṁ vṛttim uttamām | saṁyoga-vrata-khinnānāṁ vānaprasthāśramaukāsām, vatsa |
ವತ್ಸಾ! ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ಉತ್ತಮ ‘ಮೂರನೇ ವೃತ್ತಿ’ (ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮ)ಯನ್ನೂ ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ಸಹಧರ್ಮಿಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೈಗೊಂಡ ವ್ರತ-ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಕಂಠಿತಗೊಂಡು, ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಮುನಿಗಳ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse introduces a transition in dharma-teaching: moving beyond the householder’s disciplined life toward the Vanaprastha ideal, emphasizing gradual renunciation and a shift from conjugal, socially embedded observances to forest-based austerity and contemplation.
Bhishma, instructing his listener (addressed as “vatsa”), signals that he will now explain the duties of Vanaprastha sages—those who have become tired of household vows performed with a spouse and have adopted the forest-dweller stage.