Shloka 30
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
यश्लेनमभिनन्देत यश्नैनमपवादयेत् । समस्तयोश्षाप्यु भयोनाभिध्यायेच्छुभाशुभम्
yaś cainam abhinandet yaś cainam apavādayet | samas tayoś cāpy ubhayo nābhidhyāyec chubhāśubham | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogeṣu kāma-krodha-lobha-bhayaṁ pañcamaṁ svapnam iti pañca doṣān āhuḥ; tān samyag ucchedayet | krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಅವನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ಇಬ್ಬರತ್ತಲೂ ಅವನು ಸಮಭಾವವಿರಲಿ; ಒಬ್ಬನ ‘ಶುಭ’ವನ್ನಾಗಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ‘ಅಶುಭ’ವನ್ನಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ಸತ್ತ್ವಸೇವನೆಯಿಂದ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯೋಗಮಾರ್ಗದ ಐದು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಭಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಸ್ವಪ್ನ-ನಿದ್ರೆ; ಇವುಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಬೇಕು. ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮ (ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ)ದಿಂದ ಜಯಿಸಬೇಕು; ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪತ್ಯಾಗದಿಂದ ಸೋಲಿಸಬೇಕು.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Maintain equanimity toward praise and blame, and uproot inner faults—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—through yogic discipline: anger by śama (self-restraint) and desire by abandoning saṅkalpa (compulsive intention/mental projection), supported by cultivating sattva.
In Śānti Parva’s instruction on peace and conduct, Vyāsa delivers a didactic counsel: the aspirant should not mentally cling to others’ approval or disapproval and should pursue inner purification by systematically overcoming key psychological obstacles.