Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಮೋಹ, ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತದ ಆವರ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಘ್ರಾಣದಿಂದ, ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದಿಂದ; ರಸ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ವಿಚಿತ್ರ ಆಸಕ್ತಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಅನುಭವದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಂತೆಯೇ ಅಶಾಂತ ಚಂಚಲತೆ ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ಸತ್ತ್ವಸೇವನೆಯಿಂದ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆ (ಆಲಸ್ಯ-ಅಪ್ರಮಾದ) ಯನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಐದು ದೋಷಗಳು—ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಭಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಸ್ವಪ್ನ/ನಿದ್ರೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಮೂಲಸಹಿತ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಬೇಕು. ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮದಿಂದ ಜಯಿಸಬೇಕು; ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪತ್ಯಾಗದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಸತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕು.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.