Shloka 19
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्
vyāsa uvāca | vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān, sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ ca svapnam—ime pañca doṣāḥ proktāḥ—tān sarvathā ucchetayet | teṣāṃ madhye krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು—ಧೂಮರಹಿತ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಧೀರನು ಸತ್ತ್ವಸೇವನೆಯಿಂದ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಐದು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ—ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಭಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಸ್ವಪ್ನ; ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶಮ—ಮನೋನಿಗ್ರಹ—ದ್ವಾರಾ ಜಯಿಸಬೇಕು; ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪತ್ಯಾಗದಿಂದ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರೆ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಬಲ್ಲನು.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that a yogic aspirant should uproot five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—and that practical methods exist: anger is subdued by śama (calm self-restraint), desire is weakened by abandoning saṅkalpa (the mental resolve that feeds craving), and sleep/torpor is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).
Within Śānti Parva’s instruction on peace and inner discipline, Vyāsa delivers a didactic teaching on yogic self-mastery, using luminous imagery (smokeless flame, radiant sun) to describe the purified, sattvic practitioner who becomes capable of overcoming sleep and other mental faults.