Shloka 26
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
जो केवल शरीरकी रक्षाके लिये भोजन आदि कर्म करता है, वह अभ्यासके बलसे गुणोंकी साम्यावस्थारूप निर्विकल्प समाधि प्राप्त करके मनके द्वारा मनोवहा नाड़ीको संयममें रखते हुए अन्तकालनमें प्राणोंको सुषुम्णा मार्गसे ले जाकर संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है ।।
yaḥ kevalaṁ śarīra-rakṣāyai bhojanādi karma karoti, sa abhyāsa-balena guṇānāṁ sāmyāvasthā-rūpāṁ nirvikalpāṁ samādhiṁ prāpya manasā manovahā-nāḍīṁ saṁyamya anta-kāle prāṇān suṣumnā-mārgeṇa nītvā saṁsāra-bandhanāt mucyate. bhavitā manaso jñānaṁ mana eva prajāyate. jyotiṣmad virajo nityaṁ mantra-siddhaṁ mahātmanām; teṣāṁ mahātmanāṁ manasi tattva-jñānasyodayaḥ bhavati, praṇavopāsanayā pariśuddhaṁ manaḥ nityaṁ prakāśamayaṁ nirmalaṁ ca bhavati.
ದೇಹರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಆಹಾರಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು, ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸಬಲದಿಂದ ಗುಣಗಳ ಸಮತ್ವರೂಪವಾದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ। ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಮನೋವಹಾ ನಾಡಿಯನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ, ಅಂತ್ಯಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸುಷುಮ್ನಾ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಡೆಸಿ, ಅವನು ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ। ಜ್ಞಾನವು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸಲ್ಲಿಯೇ ಜನಿಸುತ್ತದೆ। ಮಹಾತ್ಮರ ಮನಸ್ಸು ಮಂತ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ, ರಜೋರಹಿತ, ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಅದು ಶುದ್ಧಗೊಂಡು ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Moderation and disciplined practice purify the mind: when actions like eating are done only for bodily maintenance, sustained yoga leads to non-conceptual samādhi, and purified mind—especially through Praṇava (Oṁ) practice—becomes luminous and capable of liberating knowledge, culminating in release from saṁsāra.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising on yogic liberation: he describes the yogin’s restraint of inner channels and the guiding of prāṇa through suṣumnā at death, then explains that true knowledge arises in a mind purified and empowered by mantra, particularly by devotion to Oṁ.