Shloka 16
अध्याय १५२: लोभः पापस्य मूलम् — Greed as the Root of Wrongdoing
धिककार्य मां धिक््कुरुते तस्मात् त्वाहं प्रसादये । भीष्मजी कहते हैं--राजन्! मुनिवर इन्दोतके ऐसा कहनेपर जनमेजयने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया--'मुने! मैं घृणा और तिरस्कारके योग्य हूँ; इसीलिये आप मेरा तिरस्कार करते हैं। मैं निनन््दाका पात्र हूँ; इसीलिये बार-बार मेरी निन््दा करते हैं। मैं धिक्कारने और दुतकारनेके ही योग्य हूँ; इसीलिये आपकी ओरसे मुझे धिक्कार मिल रहा है और इसीलिये मैं आपको प्रसन्न करना चाहता हूँ,शौनक उवाच छित्त्वां दम्भं च मानं॑ च प्रीतिमिच्छामि ते नूप । सर्वभूतहितं तिष्ठ धर्म चैव प्रतिस्मरन् शौनक बोले--नरेश्वर! मैं तुम्हें तुम्हारे दम्भ और अभिमानका नाश करके तुम्हारा प्रिय करना चाहता हूँ। तुम धर्मका निरन्तर स्मरण रखते हुए समस्त प्राणियोंके हितका साधन करो
dhik-kārya māṁ dhik-kurute tasmāt tvāhaṁ prasādaye |
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಮುನಿವರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಜನಮೇಜಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು—“ಮುನೇ! ನಾನು ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತೀರಿ. ನಾನು ನಿಂದೆಗೆ ಪಾತ್ರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಮರುಮರು ನಿಂದಿಸುತ್ತೀರಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.” ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—“ನರೇಶ್ವರಾ! ನಿನ್ನ ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನಾಗಿಸಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಸರ್ವಭೂತಹಿತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರು.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse models ethical humility: accepting blame without defensiveness and seeking reconciliation. It implies that correction and censure can be instruments for moral improvement, and the proper response is self-examination and a desire to restore right relations.
Within Bhīṣma’s discourse in Śānti Parva, the speaker voices a stance of self-reproach—acknowledging that he deserves rebuke and therefore seeks to appease the other party—framing admonition as a legitimate response to fault and as a step toward ethical realignment.