Shloka 21
आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)
काष्ठा: कला मुहूर्ताश्न दिवा रात्रिस्तथा लवा: । मासा: पक्षा: षड़ ऋतव: कल्प: संवत्सरास्तथा
kāṣṭhāḥ kalā muhūrtāś ca divā rātris tathā lavāḥ | māsāḥ pakṣāḥ ṣaḍ ṛtavaḥ kalpaḥ saṃvatsarās tathā ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕಾಷ್ಠಾ, ಕಲಾ, ಮುಹೂರ್ತ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಲವ; ತಿಂಗಳು, ಪಕ್ಷ, ಆರು ಋತುಗಳು, ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪ—ಇವೆಲ್ಲ ‘ಕಾಲ’ವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಭೂಮಿಯು ‘ದೇಶ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ದೇಶವು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಲವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ವಿಚಾರಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Time consists of many measurable divisions—from tiny instants up to cosmic cycles—yet it is not directly visible, unlike place. Hence, ethical and effective action requires careful discernment of the proper time and place suited to one’s intended goal.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on wise conduct by defining ‘time’ through its traditional divisions and contrasting it with ‘place,’ emphasizing practical judgment in choosing the right context for action.