Shloka 24
Droṇa-parva Adhyāya 96: Sātyaki’s Line-Penetration, Encirclement, and Advance toward Arjuna
धनंजयेन चोत्सृष्टो वर्तते प्रमुखे नूप । तस्माद् व्यूहमुखं हित्वा नाहं योत्स्यामि फाल्गुनम्,त्वरन्नेकरथेनैव समेत्य द्रोणमब्रवीत् । संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर जब कुन्तीकुमार अर्जुन सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेकी इच्छासे द्रोणाचार्य और कृतवर्माका दुस्तर सेना-व्यूह भेदन करके आपकी सेनामें प्रविष्ट हो गये और सव्यसाची अर्जुनके हाथसे जब काम्बोजराजकुमार सुदक्षिण तथा पराक्रमी श्रुतायुध मार दिये गये तथा जब सारी सेनाएँ नष्ट-भ्रष्ट होकर चारों ओर भाग खड़ी हुईं, उस समय अपनी सम्पूर्ण सेनामें भगदड़ मची देख आपका पुत्र दुर्योधन बड़ी उतावलीके साथ एकमात्र रथके द्वारा द्रोणाचार्यके पास गया और उनसे मिलकर इस प्रकार बोला-- नरेश्वर! इस समय युधिष्छिर अर्जुनसे रहित होकर मेरे सामने खड़े हैं। ऐसी अवस्थामें मैं व्यूहका द्वार छोड़कर अर्जुनके साथ युद्ध करनेके लिये नहीं जाऊँगा
sañjaya uvāca | dhanañjayena cotsṛṣṭo vartate pramukhe nṛpa | tasmād vyūhamukhaṃ hitvā nāhaṃ yotsyāmi phālgunam | tvarann ekarathenaiva sametya droṇam abravīt |
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ) ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರತನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ವ್ಯೂಹದ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಫಾಲ್ಗುನನ (ಅರ್ಜುನನ) ಜೊತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ಒಂದೇ ರಥದಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದನು—“ನರೇಶ್ವರ! ಈ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅರ್ಜುನನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾನು ವ್ಯೂಹದ್ವಾರ ಬಿಟ್ಟು ಫಾಲ್ಗುನನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a wartime ethic of role-based duty: a commander claims responsibility for holding the critical ‘entrance’ of the formation rather than chasing a desired duel. It also shows how moral language (duty to guard the array) can be used to justify strategic choices under pressure.
Sañjaya reports that Arjuna has been sent forward and is engaged at the front. Duryodhana decides he will not leave the opening of the Kaurava battle-array to fight Arjuna, and he hastens alone in a chariot to Droṇa to confer and speak his resolve.