Shloka 233
उपायैः पूर्ववधकथनम् / Strategic Justifications for Prior Eliminations
नापश्याम रजो भौम॑ कश्मलेनाभिसंवृता: । मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंके रक्तमें सन जानेके कारण हमें धरतीकी धूल दिखायी नहीं देती थी। हम सब लोगोंपर मोह-सा छा गया था
sañjaya uvāca |
nāpaśyāma rajo bhaumaṁ kaśmalenābhisaṁvṛtāḥ |
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಾವು ಭೂಮಿಯ ಧೂಳನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾವು ಕಶ್ಮಲದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೆವು. ಮನುಷ್ಯರು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳ ರಕ್ತವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೆನೆಸಿ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ ಮಾಡಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೆಲದ ಧೂಳೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಮೋಹದಂತೆ ಆವರಿಸಿತು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war generates not only physical obscurity (dust and blood) but also inner obscurity (kaśmala—bewilderment). Ethical perception becomes clouded amid mass violence, suggesting that adharma-like confusion can overtake even observers when destruction dominates the scene.
Sañjaya reports the battlefield condition: the ground’s dust cannot be seen because everything is soaked and darkened by blood from humans, horses, and elephants, and the witnesses feel overwhelmed by a spreading delusion or stupefaction caused by the horrific intensity of the fighting.