Shloka 34
अध्याय १४८ — कर्णप्रभावः, धृष्टद्युम्नस्य विरथता, तथा घटोत्कच-आह्वानम्
Chapter 148: Karṇa’s Pressure, Dhṛṣṭadyumna Unhorsed, and the Summoning of Ghaṭotkaca
रथोडुपशताकीर्णा हयसंघातरोधसम् | रथचक्रयुगेषाक्षकूबरैरतिदुर्गमाम्
rathoḍupaśatākīrṇā haya-saṅghāta-rodhasam | ratha-cakra-yugeṣākṣa-kūbarair ati-durgamām
ಅಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ರಥಗಳು ನೀರಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಗಳು ಗುಂಪುಗೂಡಿದಂತೆ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದ್ದವು; ಕುದುರೆಗಳ ದಟ್ಟ ಗುಂಪುಗಳು ದಾರಿಗಳನ್ನು ತಡೆದಿದ್ದವು. ರಥಚಕ್ರಗಳು, ಯುಗಗಳು, ಅಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ದಂಡಗಳು ಚದುರಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾಗಿತ್ತು।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and practical reality of war: once violence escalates, order collapses into congestion and confusion, making right action (dharma) harder to discern and execute. It implicitly cautions that the machinery of conflict can overwhelm human control and intention.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the battlefield has become jammed with chariots and masses of horses; broken or entangled chariot parts—wheels, yokes, axles, and poles—have made movement extremely difficult.