Adhyaya 71
Makara-vyūha and Krauñca-prativyūha at Sunrise (मकरव्यूहः क्रौञ्चप्रतिव्यूहश्च)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa (Battle Array Formations Episode)
Sanjaya reports that after the night’s interval both forces re-emerge at sunrise, accompanied by the organized noise of mobilization—yoking chariots, arranging elephants, and arming infantry and cavalry. Yudhiṣṭhira instructs Dhṛṣṭadyumna to construct a Makara (crocodile) formation designed for offensive pressure with protected flanks and a structured ‘anatomy.’ The chapter assigns commanders to formation roles: Drupada and Arjuna are positioned as the ‘head’; Sahadeva and Nakula as the ‘eyes’; Bhīma as the ‘snout’; Abhimanyu, the Draupadeyas, Ghaṭotkaca, Sātyaki, and Yudhiṣṭhira occupy the ‘neck’; Virāṭa secures the rear with a large force; allied kings guard the flanks; Śikhaṇḍin and Irāvān are placed toward the tail. The Kauravas advance with elephants, horses, chariots, and infantry under raised standards and sharpened weapons. Bhīṣma (Devavrata) observes the Makara array and counters by arranging his troops in a large Krauñca (heron/crane) formation, again assigning key figures to functional positions (including Droṇa, Aśvatthāman, Kṛpa, Kṛtavarman, and Duryodhana). The formations collide: unit-types meet corresponding unit-types, and the engagement intensifies. A focused exchange highlights Bhīma’s charge toward Droṇa and Droṇa’s effective resistance, producing localized disarray on both sides while the broader battle remains a dense, mutual contest of disciplined forces.
Chapter Arc: रात्रि के विश्राम-क्षण में, युद्ध की अग्नि के बीच, दुर्योधन भीष्म के पास आता है—और प्रश्न करता है कि केशव कौन हैं, जिनकी महिमा देवर्षि-ऋषि गाते हैं। → भीष्म ‘केशव’ नाम की व्युत्पत्ति और विष्णु-तत्त्व का विस्तार करते हैं—नारद, मार्कण्डेय आदि के वचनों से बताते हैं कि वे भूत-भव्य-भविष्य, यज्ञ-तप, और लोक-व्यवस्था के अधिष्ठाता हैं; दुर्योधन के भीतर भय और जिज्ञासा साथ-साथ बढ़ती है कि ऐसे प्रभु के पक्ष में पाण्डव क्यों अजेय प्रतीत होते हैं। → भीष्म के स्तोत्र-स्वर में विराट-पुरुष का चित्र उभरता है—‘मस्तक से द्युलोक, भुजाओं से पृथ्वी, उदर में तीनों लोक’; और निष्कर्ष कठोर बनकर गिरता है: केशव ही राजर्षियों की परम गति हैं, और नर-नारायण (कृष्ण-अर्जुन) युद्ध में अवध्य-से हैं। → संजय के कथनानुसार इस पवित्र आख्यान को सुनकर दुर्योधन केशव की महत्ता और पाण्डवों की महारथ-शक्ति को और अधिक मानने लगता है; फिर भीष्म को प्रणाम कर अपने शिविर लौटता है और रात विश्राम में बीतती है—पर मन में शंका की ज्वाला बनी रहती है। → प्रभु-तत्त्व जानकर भी दुर्योधन का अहं क्या कल के रण में उसे विवेक देगा, या और अधिक विनाश की ओर धकेलेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। अर: ३. केशव नामकी व्युत्पत्ति इस प्रकार है--कजतब्रह्मा
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನೇ! ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವಾದ ನನ್ನ ಈ ಸ್ತವವನ್ನು ಕೇಳು. ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ದೇವರೂ ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ, ಈಗ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು।
Verse 2
साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वर: प्रभु: । लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोडब्रवीत्
ನೀನು ಸಾಧ್ಯರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿ—ದೇವದೇವೇಶ್ವರ ಪ್ರಭು. ಲೋಕಗಳ ಭಾವವನ್ನೂ ಜೀವಿಗಳ ಹೃದಯಸ್ಥ ಭಾವವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನು ನೀನು—ಎಂದು ನಾರದನು ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದನು।
Verse 3
भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयो5भ्युवाच ह । यज्ञं त्वां चैव यज्ञानां तपक्ष॒ तपसामपि
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನಿನ್ನನ್ನು ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯ—ಮೂರು ಕಾಲಗಳ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞನಾಗಿಯೂ, ತಪಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಭೂತ ತಪಸ್ಸಾಗಿಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದನು।
Verse 4
देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान् भृगुः । पुराणं चैव परम॑ विष्णो रूपं तवेति च
ಭಗವಾನ್ ಭೃಗು ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವರಿಗೂ ದೇವನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಓ ವಿಷ್ಣೋ, ನಿನ್ನ ರೂಪವೇ ಪರಮವೂ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನವೂ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 5
“भगवान् भूगुने आपको देवताओंका भी देवता कहा है। विष्णो! आपका रूप अत्यन्त पुरातन और उत्तवृष्ट है ।।
ಭೃಗು ವಂಶದ ಮಹರ್ಷಿ ನಿನ್ನನ್ನು ದೇವರಿಗೂ ದೇವನೆಂದು ಕರೆದನು. ಓ ವಿಷ್ಣೋ, ನಿನ್ನ ರೂಪ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನವೂ ಪರಮೋನ್ನತವೂ. ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ನೀನೇ ವಾಸುದೇವ; ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)ನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವನು ಕೂಡ ನೀನೇ. ಹೀಗೆ ದ್ವೈಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ನೀನು ದೇವರಿಗೂ ದೇವ.”
Verse 6
पूर्वे प्रजानिसगे च दक्षमाहु: प्रजापतिम् । स्रष्टारं सर्वलोकानामजझ्िस्त्वां तथाब्रवीत्
ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅಂಗಿರಸ ಮುನಿಯೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 7
अव्यक्त ते शरीरोत्थं व्यक्त ते मनसि स्थितम् । देवास्त्वत्सम्भवाश्वैव देवलस्त्वसितो<ब्रवीत्
ಅವ್ಯಕ್ತ (ಪ್ರಧಾನ) ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ; ವ್ಯಕ್ತ—ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿ—ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ದೇವರೂ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ—ಎಂದು ಅಸಿತ ಮತ್ತು ದೇವಲರು ಹೇಳಿದರು.
Verse 8
शिरसा ते दिवं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी तथा । जठटरं ते त्रयो लोका: पुरुषोडईसि सनातन:
ನಿನ್ನ ಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ದ್ಯುಲೋಕ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ; ನಿನ್ನ ಭುಜಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ನಿನ್ನ ಉದರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ನೀನೇ ಸನಾತನ ಪುರುಷನು.
Verse 9
एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नरा: | आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चासि सत्तम:
ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಗೊಂಡ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ ಋಷಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನೀನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನು—ಪರಮ ಪೂಜ್ಯನು, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರನು.
Verse 10
राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन,“मधुसूदन! जो सम्पूर्ण धर्मोमें प्रधान और संग्रामसे कभी पीछे हटनेवाले नहीं हैं, उन उदार राजर्षियोंके परम आश्रय भी आप ही हैं
ಹೇ ಮಧುಸೂದನ! ಧರ್ಮವನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಹಿಂತಿರುಗದ ಉದಾರ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ನೀನೇ ಪರಮಾಶ್ರಯ, ಅಂತಿಮ ಗತಿ.
Verse 11
इति नित्यं योगविद्धिर्भगवान् पुरुषोत्तम: । सनत्कुमारप्रमुखै: स्तूयते< भ्यर्च्यते हरि:,“इस प्रकार सनत्कुमार आदि योगवेत्ता पापापहारी आप भगवान् पुरुषोत्तमकी सदा ही स्तुति और पूजा करते हैं'
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಯೋಗವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಅರಿತ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಹರಿ—ಸನತ್ಕುಮಾರ ಮೊದಲಾದ ಅಗ್ರ ಋಷಿಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 12
एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्न प्रकीर्तित: । केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीतोी भज केशवम्
ತಾತ ದುರ್ಯೋಧನ! ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ನಾನು ಕೇಶವನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿಯೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆನು. ಈಗ ನೀನು ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೇಶವನನ್ನು ಭಜಿಸಿ, ಅವನ ಶರಣಾಗು.
Verse 13
संजय उवाच पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव । केशवं बहु मेने स पाण्डवांश्व महारथान्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಭೀಷ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಈ ಪುಣ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ, ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರನು ಕೇಶವನನ್ನೂ ಮಹಾರಥಿಗಳಾದ ಪಾಂಡವರನ್ನೂ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಶಾಲಿಗಳಾಗಿ, ಪ್ರಬಲರಾಗಿ ಎಣಿಸಿದನು.
Verse 14
तमब्रवीन्महाराज भीष्म: शान्तनव: पुनः । माहात्म्यं ते श्रुत॑ राजन् केशवस्य महात्मन:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ, ಹೇ ಮಹಾರಾಜ, ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರ ಭೀಷ್ಮನು ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು—“ರಾಜನ್! ಮಹಾತ್ಮ ಕೇಶವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.”
Verse 15
यदर्थ नृषु सम्भूती नरनारायणावृषी
ಋಷಿ ನರ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣರು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದಾರೆವೋ,
Verse 16
अवध्यौ च यथा वीरी संयुगेष्वपराजितौ । यथा च पाण्डवा राजन्नवध्या युधि कस्यचित्
ಆ ಇಬ್ಬರು ಅಪರಾಜಿತ ವೀರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅವಧ್ಯರೋ, ಹಾಗೆಯೇ, ಹೇ ರಾಜನ್, ಪಾಂಡವರೂ ಸಮರಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ವಧ್ಯರಲ್ಲ—ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀಯೆ.
Verse 17
प्रीतिमान् हि दृढ़ कृष्ण: पाण्डवेषु यशस्थविषु । तस्माद् ब्रवीमि राजेन्द्र शमो भवतु पाण्डवै:
ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣನು ದೃಢವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಿ, ಸಂಧಿ ಆಗಲಿ.
Verse 18
पृथिवीं भुड्क्ष्व सहितो भ्रातृभिरबलिभिवशी | नरनारायणौ देवाववज्ञाय नशिष्यसि
ನಿನ್ನ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಭೂಮಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ದೇವಸ್ವರೂಪರಾದ ನರ-ನಾರಾಯಣರನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ನಾಶವಾಗುವೆ.
Verse 19
एवमुक््त्वा तव पिता तूष्णीमासीदू् विशाम्पते । व्यसर्जयच्च राजानं शयनं च विवेश ह
ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ, ಓ ಪ್ರಜಾನಾಥ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಹಿರಿಯನಾದ ಭೀಷ್ಮನು ಮೌನನಾದನು. ಬಳಿಕ ಅವನು ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಿ, ತಾನೇ ಶಯನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 20
राजा च शिबिरं प्रायात् प्रणिपत्य महात्मने । शिश्ये च शयने शुभ्रे रात्रि तां भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! राजा दुर्योधन भी महात्मा भीष्मको प्रणाम करके अपने शिविरमें चला आया और अपनी शुभ्र शय्यापर सो गया
ಓ ಭರತವೃಷಭ, ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಹಾತ್ಮ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತನ್ನ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಶುಭ್ರವಾದ ಮಂಗಳಶಯನದಲ್ಲಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯಿತು.
Verse 68
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि विश्वोपाख्याने अष्टषष्टितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें विश्ञोपाख्यानविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವಣಿ ಭೀಷ್ಮವಧಪರ್ವಣಿ ವಿಶ್ವೋಪಾಖ್ಯಾನೇ ಅಷ್ಟಷಷ್ಟಿತಮೋऽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ.
Verse 146
नरस्य च यथातत्त्वं यन््मां त्वं पृच्छसे नृप । राजन! उस समय शान्तनुनन्दन भीष्मजीने पुनः दुर्योधनसे कहा--“नरेश्वर! तुमने महात्मा केशव तथा नरस्वरूप अर्जुनका यथार्थ माहात्म्य
ಓ ರಾಜಾ, ಆ ವೇಳೆ ಶಾಂತನುನಂದನ ಭೀಷ್ಮನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು—“ನರೇಶ್ವರ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮ ಕೇಶವನ ಹಾಗೂ ನರಸ್ವರೂಪನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಯಥಾರ್ಥ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀಯೆ.”
Frequently Asked Questions
The implicit tension is between the necessity of disciplined role-performance (protecting one’s side through strategy) and the recognition that orderly tactics can amplify harm; the text frames action as institutionally regulated while leaving moral evaluation to the broader epic discourse.
Effective action in complex environments depends on clear delegation, redundancy (multiple protectors for critical points), and mapping responsibilities to competence—turning a mass of allies into a coordinated system rather than an aggregate crowd.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its function is primarily archival and operational—documenting deployments, leadership placement, and engagement dynamics within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.