Adhyaya 63
Nakṣatra-yoga-anusāreṇa Dāna-vidhiḥ (Gifts prescribed according to lunar mansions and yogas)
Upa-parva: Dāna-dharma (Nakṣatra-yoga-dāna) — Instruction on gifts timed by lunar mansions
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain the dāna procedure associated with nakṣatra-yoga timing, having already heard the general method of annadāna. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: Nārada’s arrival at Dvārakā and Devakī’s inquiry. Nārada then enumerates a sequence of gifts aligned to specific nakṣatras (e.g., Kṛttikā, Rohiṇī, Ārdrā, Punarvasu, Puṣya, Āśleṣā, Maghā, Phalgunī, Uttarā, Hasta, Citrā, Svātī, Viśākhā, Anurādhā, Jyeṣṭhā, Mūla, Pūrvāṣāḍhā, Uttarāṣāḍhā, Abhijit, Śravaṇa, Dhaniṣṭhā, Śatabhiṣaj, Bhādrapadā, Revatī, Aśvinī, Bharaṇī). The list emphasizes food-gifts (pāyasa, kṛsara, apūpa, ṣaṣṭika-odana), material gifts (gold, silver), livestock (cow with calf, bull), transport/implements (cart, vehicles, chariots), textiles (blankets, garments), and fragrances (agaru, candana), frequently paired with fasting/discipline (upoṣitaḥ) and directed toward brāhmaṇas/learned recipients. The discourse concludes with Bhīṣma noting that this “lakṣaṇa-uddeśa” (indicative outline) was taught by Nārada to Devakī, who transmitted it within her family, presenting the teaching as a traditional, transmissible dharma-catalog rather than a single situational injunction.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से एक सूक्ष्म प्रश्न करते हैं—उत्तम आचरण, विद्या और कुल में समान दो ब्राह्मणों में यदि एक याचक (माँगने वाला) और दूसरा अयाचक (न माँगने वाला) हो, तो दान किसे देना अधिक फलदायी है? → भीष्म दान के पात्र-निर्णय को केवल बाह्य समानताओं से ऊपर उठाकर ‘धृति’ (धैर्य/स्थैर्य), ‘अर्थना’ (याचना) और समाज-धर्म की भूमिकाओं से जोड़ते हैं। वे संकेत करते हैं कि राज्य के भीतर ऐसे श्रेष्ठ द्विज ‘भस्मच्छन्न अग्नि’ के समान होते हैं—ऊपर से शांत, भीतर से तेजस्वी; उन्हें पहचानना कठिन है और उपेक्षा राज्य-धर्म के लिए संकट बन सकती है। साथ ही वे दान के समय-क्रम (प्रातः/मध्याह्न/तृतीय सवन) और देव-ऋण, पितृ-ऋण, अतिथि-ऋण की परतें खोलते हैं। → दान का निर्णायक बिंदु ‘याचक बनाम अयाचक’ नहीं, बल्कि ‘धर्मज्ञ, सूक्ष्मदर्शी, धृतिमान, विद्वान’ ब्राह्मण की अंतःशक्ति और कर्तव्यबुद्धि है—ऐसे ब्राह्मण श्रद्धायुक्त दान को ‘कार्य’ मानकर ग्रहण करते हैं और दाता के पुण्य को स्थिर करते हैं। मध्याह्न में ब्राह्मण-भोजन तथा गौ, सुवर्ण, वस्त्र-दान से इन्द्र की प्रसन्नता का कथन और तृतीय समय में देव-पितृ-विप्र हेतु दान को वैश्वदेव-स्वरूप बताना दान-धर्म की सर्वोच्चता को शिखर पर ले जाता है। → भीष्म दान-धर्म को एक समग्र अनुशासन में बाँधते हैं—अहिंसा-भाव, यथायोग्य भाग-समर्पण, इन्द्रिय-दम, त्याग, धृति और सत्य को ‘अवभृथ’ (शुद्धि/पूर्णता) की सिद्धि बताकर। युधिष्ठिर के लिए निष्कर्ष यह बनता है कि दान का फल पात्र की अंतःयोग्यता, दाता की श्रद्धा और समय-नियम—तीनों के समन्वय से पूर्ण होता है। → अगले अध्यायों की ओर संकेत यह रहता है कि दान के ‘पात्र’ की पहचान के सूक्ष्म लक्षण और दान के विविध प्रकार/निषेध आगे और अधिक विस्तार से उद्घाटित होंगे।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५९ ॥। अपन का बा | अत---#क्राल षष्टितमो< ध्याय: श्रेष्ठ अयाचक, धर्मात्मा, निर्धन एवं गुणवान्को दान देनेका विशेष फल युधिछिर उवाच यौ च स्यातां चरणेनोपपतन्नौ यौ विद्यया सदृशौ जन्मना च | ताभ्यां दानं कतमस्मै विशिष्ट- मयाचमानाय च याचते च
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದರು—ಆಚರಣದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು, ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು, ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನರಾದ ಇಬ್ಬರು ಇದ್ದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ದಾನ ಯಾರಿಗೆ ನೀಡಿದರೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶಿಷ್ಟ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಯಾಚಿಸದ (ಆದರೂ ಯೋಗ್ಯನಾದ)ವನಿಗೇ, ಅಥವಾ ಯಾಚಿಸುವವನಿಗೇ?
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! उत्तम आचरण, विद्या और कुलमें एक समान प्रतीत होनेवाले दो ब्राह्मणोंमेंसे यदि एक याचक हो और दूसरा अयाचक तो किसको दान देनेसे उत्तम फलकी प्राप्ति होती है? ।। भीष्म उवाच श्रेयो वै याचतः: पार्थ दानमाहुरयाचते । अर््त्तमो वै धृतिमान् कृपणादधृतात्मन:,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! याचना करनेवालेकी अपेक्षा याचना न करनेवालेको दिया हुआ दान ही श्रेष्ठ एवं कल्याणकारी बताया गया है तथा अधीर हृदयवाले कृपण मनुष्यकी अपेक्षा धैर्य धारण करनेवाला ही विशेष सम्मानका पात्र है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪಾರ್ಥ (ಯುಧಿಷ್ಠಿರ), ಯಾಚಿಸುವವನಿಗಿಂತ ಯಾಚಿಸದವನಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನವೇ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಥೈರ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕೃಪಣನಿಗಿಂತ ಧೃತಿಯುಳ್ಳ, ಸಂಯಮಿಯಾದವನೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನು.
Verse 3
क्षत्रियो रक्षणधृति््राह्मणो<नर्थना धृति: । ब्राह्मणो धृतिमान् विद्वान् देवान् प्रीणाति तुष्टिमान्,रक्षाके कार्यमें धैर्य धारण करनेवाला क्षत्रिय और याचना न करनेमें दृढ़ता रखनेवाला ब्राह्मण श्रेष्ठ है। जो ब्राह्मण धीर, विद्वान् और संतोषी होता है, वह देवताओंको अपने व्यवहारसे संतुष्ट करता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಕ್ಷಣೆಯ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಯಾಚಿಸದೆ ಇರುವ ದೃಢತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಧೃತಿಯುಳ್ಳ, ವಿದ್ಯಾವಂತ, ತೃಪ್ತಚಿತ್ತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 4
याच्यमाहुरनीशस्य अभिहारं च भारत | उद्वेजयन्ति याचन्ति सदा भूतानि दस्युवत्,भारत! दरिद्रकी याचना उसके लिये तिरस्कारका कारण मानी गयी है; क्योंकि याचक प्राणी लुटेरोंकी भाँति सदा लोगोंको उद्विग्न करते रहते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭಾರತ! ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಶಕ್ತಿಹೀನನ ಪಾಲಿಗೆ ಯಾಚನೆ ಎಂಬುದೇ ವಿಧಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದನ್ನು ಒಂದು ವಿಧದ ಅವಮಾನವೆಂದೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾ ಬೇಡುವ ಜೀವಿಗಳು ದಸ್ಯುಗಳಂತೆ ಜನರನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಾ.
Verse 5
ग्रियते याचमानो वै न जातु प्रियते ददत् । ददत् संजीवयत्येनमात्मानं च युधिष्ठिर,याचक मर जाता है, किंतु दाता कभी नहीं मरता। युधिष्ठिर! दाता इस याचकको और अपनेको भी जीवित रखता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಯಾಚಿಸುವವನು ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ದಾತನು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ದಾನಮಾಡುವುದರಿಂದ ದಾತನು ಈ ಯಾಚಕನನ್ನೂ ಬದುಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
Verse 6
आनुृशंस्य॑ परो धर्मो याचते यत् प्रदीयते । अयाचत: सीदमानानू् सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत्,याचकको जो दान दिया जाता है, वह दयारूप परम धर्म है, परंतु जो लोग क्लेश उठाकर भी याचना नहीं करते, उन ब्राह्मणोंको प्रत्येक उपायसे अपने पास बुलाकर दान देना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಯಾಚಿಸುವವನಿಗೆ ನೀಡುವ ದಾನವು ಕರುಣಾರೂಪವಾದ ಪರಮ ಧರ್ಮ. ಆದರೆ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ ಯಾಚಿಸದ ಸತ್ಪಾತ್ರರನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು—ಎಲ್ಲಾ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಹುಡುಕಿ, ಸ್ವತಃ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ದಾನದಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕು.
Verse 7
यदि वै तादृशा राष्ट्रान् वसेयुस्ते द्विजोत्तमा: । भस्मच्छन्नानिवाग्नींस्तान् बुध्येथास्त्वं प्रयत्नत:,यदि तुम्हारे राज्यके भीतर वैसे श्रेष्ठ ब्राह्मण रहते हों तो वे राखमें छिपी हुई आगके समान हैं। तुम्हें प्रयत्नपूर्वक ऐसे ब्राह्मणोंका पता लगाना चाहिये
ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವರು ಭಸ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದಾರೆ. ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಬೇಕು.
Verse 8
तपसा दीप्यमानास्ते दहेयु: पृथिवीमपि । अपूज्यमाना: कौरव्य पूजाहस्तु तथाविधा:,कुरुनन्दन! तपस्यासे देदीप्यमान होनेवाले वे ब्राह्मण पूजित न होनेपर यदि चाहें तो सारी पृथ्वीको भी भस्म कर सकते हैं; अतः वैसे ब्राह्मण सदा ही पूजा करनेके योग्य हैं
ಓ ಕೌರವ್ಯ, ಕುರುನಂದನ! ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡದೆ ಹೋದರೆ, ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಸಹ ದಹಿಸಬಲ್ಲರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸದಾ ಪೂಜ್ಯರು.
Verse 9
पूज्या हि ज्ञानविज्ञानतपोयोगसमन्विता: । तेभ्य पूजां प्रयुज्जीथा ब्राह्मुणेभ्य: परंतप,परंतप! जो ब्राह्मण ज्ञान-विज्ञान, तपस्या और योगसे युक्त हैं, वे पूजनीय होते हैं। उन ब्राह्मणोंकी तुम्हें सदा पूजा करनी चाहिये
ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯೋಗಸಂಯಮದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿಜಕ್ಕೂ ಪೂಜ್ಯರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಪರಂತಪ! ನೀನು ಅವರಿಗೆ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಯಥೋಚಿತ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.
Verse 10
ददद् बहुविधान् दायानुपागच्छन्नयाचताम् । यदनग्निहोत्रे सुहुते सायंप्रातर्भवेत् फलम्
ಯಾರು ಅನೇಕ ವಿಧದ ದಾನಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನೀಡಿ, ಯಾಚಿಸದ ಸತ್ಪಾತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ತಾನೇ ಹೋಗಿ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಫಲ—ಸಾಯಂಕಾಲವೂ ಪ್ರಾತಃಕಾಲವೂ ದೊರಕುವ ಪುಣ್ಯ—ಅದೇ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 11
विद्यावेदब्रतस्नातानव्यपाश्रयजीविन:
(ಗೌರವಿಸಿ ಪೋಷಿಸಬೇಕಾದವರು) ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಸ್ನಾತಕಧರ್ಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದವರು, ಮತ್ತು ಪರಾಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಜೀವನ ನಡೆಸುವವರು.
Verse 12
गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्म॒णान् संशितव्रतान् । कृतैरावसशथैह्द्यै: सप्रेष्यै: सपरिच्छदै:
ಗುಪ್ತ (ಅಂತರಮುಖ) ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ, ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು—ಸುಂದರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಿವಾಸಗಳು, ಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಪರಿಕರಗಳೊಂದಿಗೆ—ಗೌರವಿಸಬೇಕು.
Verse 13
निमन्त्रयेथा: कौरव्य कामै श्नान्यैर्द्धिजोत्तमान् | कुरुनन्दन! जो विद्या और वेदव्रतमें निष्णात हैं, जो किसीके आश्रित होकर जीविका नहीं चलाते, जिनका स्वाध्याय और तपस्या गुप्त है तथा जो कठोर व्रतका पालन करनेवाले हैं, ऐसे उत्तम ब्राह्मणोंको तुम अपने यहाँ निमन्त्रित करो और उन्हें सेवक, आवश्यक सामग्री तथा अन्यान्य उपभोगकी वस्तुओंसे सम्पन्न मनोरम गृह बनवाकर दो ।। ११-१२६ || अपि ते प्रतिगृह्नीयु: श्रद्धापेत॑ं युधिष्ठिर
ಹೇ ಕೌರವ್ಯ, ಹೇ ಕುರುನಂದನ! ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಿನ್ನ ಮನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸು—ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ವೇದವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಪರಾಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುವವರು, ಗುಪ್ತ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ-ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರು, ದೃಢವ್ರತಿಗಳು. ಅವರಿಗೆ ಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸುಂದರ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ನೀಡಿ. ಆದರೆ, ಹೇ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದ ದಾನವನ್ನು ಅವರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವರೇ?
Verse 14
अपि ते ब्राह्मणा भुक्त्वा गता: सोद्धरणान् गृहान्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಭೋಜನಮಾಡಿ, ಜೀವನೋಪಾಯದ ಸಾಧನಗಳೂ ಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇರುವ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರೇ?”
Verse 15
अन्नानि प्रात:सवने नियता ब्रह्मबचारिण:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ನಿಯಮನಿಷ್ಠರಾದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಪ್ರಾತಃಸವನದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.”
Verse 16
माध्यन्दिनं ते सवनं ददतस्तात वर्तताम्
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ತಾತ, ನೀನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸವನಾರ್ಪಣೆ ಶುಭವಾಗಿ ನೆರವೇರಲಿ.”
Verse 17
तृतीयं सवन ते वै वैश्वदेवं युधिछिर
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ನಿನಗೆ ಮೂರನೇ ಸವನವು ನಿಜಕ್ಕೂ ವೈಶ್ವದೇವ ಅರ್ಪಣೆಯೇ.”
Verse 18
अहिंसा सर्वभूते भ्य: संविभागश्चन भागश:
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—“ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ प्रति ಅಹಿಂಸೆ, ಮತ್ತು ಸಂವಿಭಾಗ—ಅಂದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥದ ವಿಭಜನೆ ಅಲ್ಲ; ಸಮಭಾವದಿಂದ ಹಂಚಿ ನೀಡುವುದು—ಇದೇ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ.”
Verse 19
एष ते विततो यज्ञ: श्रद्धापूत: सदक्षिण:,इस प्रकार जो तुम्हारे श्रद्धासे पवित्र एवं दक्षिणायुक्त यज्ञका विस्तार हो रहा है; यह सभी यज्ञोंस बढ़कर है। तात युधिष्छिर! तुम्हारा यह यज्ञ सदा चालू रहना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಯಜ್ಞವು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ, ಯಥೋಚಿತ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಡನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಆದ್ದರಿಂದ, ತಾತ, ಇದು ಸದಾ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ.
Verse 20
विशिष्ट: सर्वयज्ञानां नित्यं तात प्रवर्तताम्,इस प्रकार जो तुम्हारे श्रद्धासे पवित्र एवं दक्षिणायुक्त यज्ञका विस्तार हो रहा है; यह सभी यज्ञोंस बढ़कर है। तात युधिष्छिर! तुम्हारा यह यज्ञ सदा चालू रहना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ತಾತ, ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಯಜ್ಞವೇ ವಿಶಿಷ್ಟ; ಇದು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಲಿ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಯಥೋಚಿತ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಡನೆ ಇರುವ ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞವಿಸ್ತಾರವು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮೀರಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸದಾ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿರಿಸಬೇಕು.
Verse 60
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि षष्टितमो5ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತೇ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವಣಿ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವಣಿ ಷಷ್ಟಿತಮೋऽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ.
Verse 106
विद्यावेदब्रतवति तद्दानफलमुच्यते । जो याचना नहीं करते, उनके पास तुम्हें स्वयं जाकर नाना प्रकारके पदार्थ देने चाहिये। सायं और प्रातःकाल विधिपूर्वक अग्निहोत्र करनेसे जो फल मिलता है, वही वेदके विद्दान् और व्रतधारी ब्राह्मणको दान देनेसे भी मिलता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಇದೀಗ ವಿದ್ಯಾವಂತನೂ, ವೇದಪಾರಂಗತನೂ, ವ್ರತಧಾರಿಯೂ ಆದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಯಾಚಿಸದವರ ಬಳಿಗೆ ತಾನೇ ಹೋಗಿ ನಾನಾವಿಧ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಪುಣ್ಯಫಲವೇ, ವೇದವಿದನೂ ವ್ರತನಿಷ್ಠನೂ ಆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ನೀಡುವುದರಿಂದಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 136
कार्यमित्येव मन्वाना धर्मज्ञा: सूक्ष्मदर्शिन: | युधिष्ठिर! वे धर्मज्ञ तथा सूक्ष्मदर्शी ब्राह्मण तुम्हारे श्रद्धायुक्त दानको कर्तव्यबुद्धिसे किया हुआ मानकर अवश्य स्वीकार करेंगे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ, ಧರ್ಮಜ್ಞರೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಗಳೂ ಆದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿನ್ನ ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ದಾನವನ್ನು ‘ಇದು ಕರ್ತವ್ಯ’ ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದುದೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವರು.
Verse 146
येषां दारा: प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षका: । जैसे किसान वर्षाकी बाट जोहते रहते हैं, उसी प्रकार जिनके घरकी स्त्रियाँ अन्नकी प्रतीक्षामें बैठी हों और बालकोंको यह कहकर बहला रही हों कि “अब तुम्हारे बाबूजी भोजन लेकर आते ही होंगे"; क्या ऐसे ब्राह्मण तुम्हारे यहाँ भोजन करके अपने घरोंको गये हैं?
ಯಾರ ಮನೆಗಳ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರೈತರು ಮಳೆಯ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಆತುರದಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ—“ಇಗೋ ನಿಮ್ಮ ತಂದೆ ಊಟ ತಂದು ಬರುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾರೋ—ಅಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋದರೇ?
Verse 156
ब्राह्मणास्तात भुञ्जानास्त्रेताग्निं प्रीणयन्त्युत । तात! नियमपूर्वक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करनेवाले ब्राह्मण यदि प्रातःकाल घरमें भोजन करते हैं तो तीनों अग्नियोंको तृप्त कर देते हैं
ತಾತಾ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿದಾಗ ತ್ರೇತಾಗ್ನಿ—ಮೂರು ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿಯಮಸಂಯಮದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರಿಗೆ ಭೋಜನ ಭೋಗವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಕರ್ಮ; ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಆಹಾರ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 163
गोहिरण्यानि वासांसि तेनेन्द्र: प्रीयतां तव । बेटा! दोपहरके समय जो तुम ब्राह्मणोंको भोजन कराकर उन्हें गौ, सुवर्ण और वस्त्र प्रदान करते हो, इससे तुम्हारे ऊपर इन्द्रदेव प्रसन्न हों
ಮಗನೇ! ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿ, ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಗೋವು, ಸ್ವರ್ಣ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಂದ್ರದೇವನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿ.
Verse 176
यद् देवेभ्य: पितृभ्यश्न विप्रेभ्यश्न प्रयच्छसि । युधिष्ठिर! तीसरे समयमें जो तुम देवताओं, पितरों और ब्राह्मणोंके उद्देश्यसे दान करते हो, वह विश्वेदेवोंको संतुष्ट करनेवाला होता है
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ! ಮೂರನೇ ನಿಯತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವರು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀನು ನೀಡುವ ದಾನವು ವಿಶ್ವೇದೇವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 186
दमस्त्यागो धृति: सत्यं भवत्यवभूथाय ते । सब प्राणियोंके प्रति अहिंसाका भाव रखना, सबको यथायोग्य भाग अर्पण करना, इन्द्रियसंयम, त्याग, धैर्य और सत्य--ये सब गुण तुम्हें यज्ञान्तमें किये जानेवाले अवभूथ- स्नानका फल देंगे
ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮ, ತ್ಯಾಗ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ—ಇವೇ ನಿನಗೆ ಯಜ್ಞಾಂತದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅವಭೃತಸ್ನಾನದ ನಿಜವಾದ ಫಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೂ ಅಹಿಂಸಾಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅವರ ಪಾಲನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ದಾನ-ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವುದು, ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು—ಈ ಗುಣಗಳೇ ಆ ಸ್ನಾನದ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a structured rule-set for dāna conditioned by nakṣatra and yoga—i.e., how to align charitable action with calendrical timing as an element of disciplined dharma practice.
The chapter frames dāna as both materially specific and temporally indexed: gifts are selected and scheduled (often with fasting) to support recipients and to cultivate merit, presenting a catalogic model of ethical action.
Yes. Nearly every prescription is paired with stated outcomes (e.g., attainment of auspicious worlds, freedom from fear, prosperity, favorable rebirth), and the close reiterates the teaching as an “outline” of nakṣatra-yoga-based results transmitted through tradition.