Adhyaya 58
Dāna-Śreṣṭhatā: Abhaya, Anugraha, and the Ethics of Honoring the Worthy (दानश्रेष्ठता: अभय-अनुग्रह-विप्रपूजा)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Charity and Merit Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify which form of giving is superior among commonly discussed external gifts, motivated by the principle that a gift ‘follows’ the giver. Bhīṣma answers by elevating abhaya (granting fearlessness/safety) to all beings and anugraha (aid in adversity) as exemplary gifts, alongside the practice of giving what is genuinely desired or valued, especially to a thirsty or needy petitioner. He states that the ‘best gift’ is that after which the giver experiences the settled conviction of having truly given; such a gift is said to accompany the donor. He lists purifying gifts—gold, cows, and land—and urges regular giving to sādhus, asserting that charity releases one from sin. He further instructs that one should honor petitioners according to capacity, assist even an adversary who comes seeking refuge, and remove hunger from the emaciated and ashamed. A key administrative ethic follows: invite and support restrained, self-controlled brāhmaṇas—especially those who do not solicit—through lodging and provisions, treating such support as a distributed sacrifice (vitata-yajña) superior to many ritual offerings. The chapter concludes with a strong emphasis on honoring brāhmaṇas as stabilizers of kṣatriya power and as an anchor of social legitimacy, framed as Bhīṣma’s sworn truth about the spiritual consequences of his own conduct toward them.
Chapter Arc: राजर्षि कुशिक, अपने गृह में ठहरे मुनिपुंगव च्यवन से विनयपूर्वक पूछते हैं—“भगवन्, यदि आप प्रसन्न हैं तो बताइए, मेरे घर में आपके निवास का कारण क्या है?” → च्यवन अपने विचित्र आचरणों का संकेत देते हैं—इक्कीस-इक्कीस दिनों तक एक करवट सोना, उठकर बिना कुछ कहे बाहर जाना, सहसा अन्तर्धान होना और फिर पुनः दर्शन देना—और कुशिक की सहनशीलता व धैर्य की परीक्षा लेते हैं। धीरे-धीरे स्पष्ट होता है कि यह केवल तपस्वी का स्वभाव नहीं, बल्कि एक उद्देश्यपूर्ण ‘परीक्षा’ है। → च्यवन सत्य उद्घाटित करते हैं: “मैं तुम्हारे कुल-नाश के हेतु आया था—कुशिकोच्छेद का संकल्प लेकर।” परंतु कुशिक की अविचल क्षमा, सेवा और क्रोध-रहित धैर्य ने उस संकल्प को पलट दिया; विनाश का हेतु वरदान में रूपान्तरित हो जाता है। → प्रसन्न होकर च्यवन कहते हैं—“राजर्षे, जो वर तुम्हारे मन में है, मांग लो; मैं तीर्थयात्रा को जाऊँगा।” कुशिक की निःशंक निष्ठा और अतिथि-धर्म के पालन से ऋषि संतुष्ट होते हैं और उसे कल्याणकारी फल का आश्वासन देते हैं। → वरदान का द्वार खुलता है—कुशिक क्या मांगेगा, और यह वर उसके वंश व राज्य-धर्म को किस दिशा में मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
अफ्-४-णका+ पञ्चपञज्चाशत्तमो<् ध्याय: च्यवनका कुशिकके पूछनेपर उनके घरमें अपने निवासका कारण बताना और उन्हें वरदान देना च्यवन उवाच वरश्न गृह्मतां मत्तो यश्न ते संशयो हृदि । त॑ प्रब्रूहि नरश्रेष्ठ सर्व सम्पादयामि ते
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದರು—ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನಿಂದ ಒಂದು ವರವನ್ನು ಬೇಡು; ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ಹೇಳು. ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವೆನು।
Verse 2
कुशिक उवाच यदि प्रीतोडसि भगवंस्ततो मे वद भार्गव | कारणं श्रोतुमिच्छामि मद्गृहे वासकारितम्
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್, ಭಾರ್ಗವನೇ! ನೀವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿದ್ದರೆ ಹೇಳಿರಿ—ನೀವು ಇಷ್ಟು ದಿನಗಳು ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲು ಕಾರಣವೇನು? ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 3
शयनं चैकपार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् । अकिंचिदुक्त्वा गमनं॑ बहिश्न मुनिपुंगव
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದನು—ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳು ಅವನು ಒಂದೇ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿದನು. ನಂತರ ಏನೂ ಹೇಳದೆ ಆ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಹೊರಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು—ಧೈರ್ಯವಂತನಾಗಿ, ವಿರಕ್ತನಾಗಿ ಇರುವವನಂತೆ.
Verse 4
अन्तर्धानमकस्माच्च पुनरेव च दर्शनम् | पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम्
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದನು—ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಅವನು ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಂಡನು; ಮತ್ತೆ ದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ, ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳು ಶಯನವೂ ಆಯಿತು.
Verse 5
तैलाभ्यक्तस्य गमनं भोजनं च गृहे मम । समुपानीय विविध॑ यद् दग्ध॑ जातवेदसा
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದನು—ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೈಲಾಭ್ಯಕ್ತನಾದವನನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಜಾತವೇದಸ (ಅಗ್ನಿ)ಯಿಂದ ಪಾಕವಾದ ವಿವಿಧ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ತಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 6
निर्याणं च रथेनाशु सहसा यत् कृतं त्वया । धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम्
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದನು—ರಥದಲ್ಲಿ ನೀನು ತಕ್ಷಣ, ಅಚಾನಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ವೇಗದ ನಿರ್ಗಮನ; ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಬಿಡುವುದು; ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುವುದು—ಈ ಕೃತ್ಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 7
प्रासादानां बहूनां च काउचनानां महामुने । मणिदविद्रुपादानां पर्यड्काणां च दर्शनम्
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಅನೇಕ ಸ್ವರ್ಣ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ದರ್ಶನವಾಯಿತು; ಹಾಗೆಯೇ ಮಣಿ ಮತ್ತು ವೈಡೂರ್ಯ (ಬೆಕ್ಕಿನ ಕಣ್ಣು) ಜಡಿತ ಪಾದಗಳಿರುವ ಪರ್ಯಂಕಗಳನ್ನೂ ಕಂಡೆವು.
Verse 8
पुनश्चादर्शनं तस्य श्रोतुमिच्छामि कारणम् | अतीव ह्वात्र मुह्दामि चिन्तयानो भृगूद्गह
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದನು—“ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅವನು ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅಡಗಿಹೋದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ಓ ಭೃಗು ವಂಶೋದ್ಭವನೇ! ಇದನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ.”
Verse 9
मुनिपुंगव! इक्कीस दिनोंतक एक करवटसे सोते रहना
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದನು—“ಮುನಿಪುಂಗವನೇ! ನೀವು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳು ಒಂದೇ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುತ್ತೀರಿ; ನಂತರ ಎದ್ದು ಒಂದು ಮಾತೂ ಆಡದೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿ, ಸಹಸಾ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗುತ್ತೀರಿ, ಮತ್ತೆ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತೀರಿ. ಮತ್ತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳು ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುತ್ತೀರಿ; ಎದ್ದು ಎಣ್ಣೆ ಅಭ್ಯಂಗ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಿ, ಅಭ್ಯಂಗವಾದ ಮೇಲೆ ಹೊರಡುತ್ತೀರಿ. ನಂತರ ನನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದು ನಾನಾ ವಿಧದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ ಸುಡುತ್ತೀರಿ. ಆಮೇಲೆ ಸಹಸಾ ರಥ ಏರಿ ನಗರದ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸಿ, ಧನವನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತೀರಿ, ದಿವ್ಯವಾದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತೀರಿ; ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಮಹಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತೀರಿ; ರತ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಳ ಜಡಿತ ಕಾಲುಗಳಿರುವ ಶಯನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತೀರಿ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಅದೆಷ್ಟೋ ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತೀರಿ. ಮಹಾಮುನೀ! ನಿಮ್ಮ ಈ ಕಾರ್ಯಗಳ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಭೃಗುಕುಲರತ್ನನೇ! ಇದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಗಾಢ ಮೋಹ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಿದರೂ ನನಗೆ ಯಾವುದೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ, ತಪೋಧನನೇ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ।”
Verse 10
च्यवन उवाच शृणु सर्वमशेषेण यदिदं येन हेतुना । न हि शक््यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ರಾಜನೇ! ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಡಿದೆಯೋ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳು. ನೀನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಇದನ್ನು ಹೇಳದೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇದು ಅನಾಖ್ಯಾತವಾಗಿ ಉಳಿಯದು.”
Verse 11
पितामहस्य वदत: पुरा देवसमागमे । श्रुतवानस्मि यद् राज॑ंस्तन्मे निगदत: शृणु,राजन! पूर्वकालकी बात है, एक दिन देवताओंकी सभामें ब्रह्माजी एक बात कह रहे थे जिसे मैंने सुना था, उसे बता रहा हूँ, सुनो
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ರಾಜನೇ! ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಈಗ ಅದೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳು.”
Verse 12
ब्रह्मक्षत्रविरोधेन भविता कुलसंकर: । पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वित:
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—“ನರೇಶ್ವರನೇ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕುಲಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಆದರೂ, ಓ ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಒಬ್ಬ ಮೊಮ್ಮಗ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ವೀರ್ಯದಿಂದ ಸಮನ್ವಿತನಾಗಿರುವನು.”
Verse 13
ततस्ते कुलनाशार्थमहं त्वां समुपागत: । चिकीर्षन् कुशिकोच्छेदं संदिधक्षु: कुलं तव
ಆಗ ನಿನ್ನ ವಂಶನಾಶವನ್ನು ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆನು. ಕುಶಿಕ ವಂಶವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಉಚ್ಚೇದಿಸಿ, ನಿನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ದಹಿಸಿ ಭಸ್ಮಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಾನು ದೃಢವಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದೆನು.
Verse 14
ततो5हमागम्य पुरे त्वामवोचं महीपते । नियम कंचिदारप्स्ये शुश्रूषा क्रियतामिति
ನಂತರ, ಓ ಮಹೀಪತೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆನು—“ನಾನು ಒಂದು ನಿಯಮ (ವ್ರತ) ಆರಂಭಿಸುವೆನು; ನೀನು ನನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡು.” (ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ನಿನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೇ.) ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರೂ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವೂ ನನಗೆ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಓ ರಾಜರ್ಷೇ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದೀಯ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಅಧಿಕಾರವೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 15
नच ते दुष्कृतं किंचिदहमासादयं गृहे । तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्त्वमन्यथा
ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ದुष್ಕೃತ್ಯ—ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವೂ—ನನಗೆ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಓ ರಾಜರ್ಷೇ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಜೀವಂತನಾಗಿದ್ದೀಯ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಓ ಭೂಪಾಲ, ನೀನು ಈಗಿರುವಂತೆ ಉಳಿಯಲಾರದೆ—ನಿನ್ನ ಅಧಿಕಾರವೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 16
एवं बुद्धिं समास्थाय दिवसानेकविंशतिम् । सुप्तो5स्मि यदि मां कश्चिद् बोधयेदिति पार्थिव,भूपते! यही विचार मनमें लेकर मैं इक्कीस दिनोंतक एक करवटसे सोता रहा कि कोई मुझे बीचमें आकर जगावे
ಓ ಪಾರ್ಥಿವ, ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ನಾನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು—ಯಾರಾದರೂ ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವರೇನೋ ಎಂದು.
Verse 17
यदा त्वया सभार्येण संसुप्तो न प्रबोधित: । अहं तदैव ते प्रीतोी मनसा राजसत्तम,नृपश्रेष्ठल जब पत्नीसहित तुमने मुझे सोते समय नहीं जगाया, तभी मैं तुम्हारे ऊपर मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुआ था
ಓ ರಾಜಸತ್ತಮ, ನೀನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಇದ್ದರೂ ನಾನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆಗಲೇ ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟೆನು.
Verse 18
उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तो यदि मां त्वं महीपते । पृच्छे: क््व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹೀಪತೇ! ನಾನು ಎದ್ದು ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲು ಹೊರಟಾಗ, ನೀನು ಒಮ್ಮೆಯಾದರೂ ‘ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತೀಯ?’ ಎಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರೆ, ಓ ಪ್ರಭು, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು।
Verse 19
अन्तर्हितः पुनश्नास्मि पुनरेव च ते गृहे । योगमास्थाय संसुप्तो दिवसानेकविंशतिम्
ನಾನು ಮತ್ತೆ ಅಂತರ್ಹಿತನಾಗಿ, ಪುನಃ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದೆನು. ಯೋಗಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳು ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೆನು।
Verse 20
फिर मैं अन्तर्धान हुआ और पुनः तुम्हारे घरमें आकर योगका आश्रय ले इक्कीस दिनोंतक सोया ।।
ನಂತರ ನಾನು ಅಂತರ್ಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಯೋಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳು ನಿದ್ರಿಸಿದೆನು. ಓ ನರಾಧಿಪಾ! ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಅಥವಾ ಶ್ರಮದಿಂದ ದಣಿದು ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸುವಿರಿ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸಿದೆನು; ಆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕಷ್ಟ ಉಂಟುಮಾಡಿದೆನು।
Verse 21
न च ते<भूत् सुसूक्ष्मोडपि मन्युर्मनसि पार्थिव । सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम्
ಓ ಪಾರ್ಥಿವಾ! ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಇದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕೋಪವೂ ಉದಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಆ ಸಂಯಮದಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ।
Verse 22
भोजनं च समानाय्य यत् तदा दीपितं मया । क्रुद्धयेथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च मे
ಮತ್ತು ಆಗ ಆಹಾರವನ್ನು ತರಿಸಿ ನಾನು ಅದನ್ನು ಬೆಂಕಿಗಿಟ್ಟದ್ದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಉದ್ದೇಶ—ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವೆ ಎಂದು; ಆದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಆ ವರ್ತನೆಯನ್ನೂ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡೆ।
Verse 23
ततो<हं रथमारुह्य त्वामवोचं नराधिप । सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा
ಆಮೇಲೆ ನಾನು ರಥವನ್ನು ಏರಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆನು—‘ನರಾಧಿಪನೇ! ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು.’ ನೀನು ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಮಾಡಿದೆ.
Verse 24
धनोत्सर्गेडपि च कृते न त्वां क्रोध: प्रधर्षयत्
ನಾನು ನಿನ್ನ ಧನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾದಾಗಲೂ ಕ್ರೋಧವು ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಮಹಾ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಮನುಜೇಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಮಾತ್ರವೇ ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದೆನು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ—ಈ ಎಲ್ಲ ಕೃತ್ಯಗಳ ಉದ್ದೇಶ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುವುದೇ.
Verse 25
ततः प्रीतेन ते राजन् पुनरेतत् कृतं तव । सभार्यस्य वन॑ भूयस्तद् विद्धि मनुजाधिप
ನಂತರ, ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿದೆನು. ಮನುಜಾಧಿಪನೇ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಈ ಅರಣ್ಯವು ಪುನಃ ನಿನಗೇ ದೊರೆತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೋ.
Verse 26
यत् ते वने5स्मिन् नृपते दृष्टं दिव्यं निदर्शनम्
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ನರೇಶ್ವರನೇ! ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಂಡ ಅದ್ಭುತ ದಿವ್ಯ ದೃಶ್ಯವು ಸ್ವರ್ಗದ ಕೇವಲ ಒಂದು ಝಲಕ ಮಾತ್ರ. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ರಾಣಿಯೊಡನೆ, ಇದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂಕೇತವೆಂದು ತಿಳಿ—ಪುಣ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಕ್ಷಣಿಕ.
Verse 27
स्वर्गोद्देशस्त्वया राजन् सशरीरेण पार्थिव । मुहूर्तमनु भूतो 5सौ सभार्येण नृपोत्तम
ರಾಜನೇ, ಪಾರ್ಥಿವನೇ! ನೀನು ಸಶರೀರವಾಗಿ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಕೆಲವು ಮುಹೂರ್ತಗಳ ಕಾಲ ಸ್ವರ್ಗಾನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀ, ನೃಪೋತ್ತಮನೇ.
Verse 28
निदर्शनार्थ तपसो धर्मस्य च नराधिप । तत्र या55सीत् स्पूृहा राजंस्तच्चापि विदितं मया
ನರಾಧಿಪನೇ! ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಲು ಮಾತ್ರವೇ ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಡಿದೆನು. ರಾಜನೇ, ಇವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಯವಾದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ನರೇಶ್ವರನೇ।
Verse 29
ब्राह्म॒ण्यं काड्क्षसे हि त्वं तपश्न पृथिवीपते । अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्व॑ं च पार्थिव
ಪೃಥ್ವೀನಾಥನೇ! ನರೇಂದ್ರತ್ವವನ್ನೂ ದೇವೇಂದ್ರತ್ವವನ್ನೂ ಸಹ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀ; ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಆಸೆ ಹೊಂದಿದ್ದೀ.
Verse 30
एवमेतद् यथा<<वत्थ व्वं ब्राद्मण्यं तात दुर्लभम् | ब्राह्मणे सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता
ತಾತಾ! ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಕುರಿತು ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಯಥಾರ್ಥ. ನಿಜವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ದುರ್ಲಭ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿಯೂ ಋಷಿಯಾಗುವುದು ಇನ್ನೂ ದುರ್ಲಭ; ಋಷಿಯಾಗಿಯೂ ನಿಜವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿರುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದುರ್ಲಭ.
Verse 31
भविष्यत्येष ते काम: कुशिकात् कौशिको द्विज: । तृतीयं पुरुष तुभ्यं ब्राह्मणत्वं गमिष्यति
ನಿನ್ನ ಈ ಆಶಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಕುಶಿಕನಿಂದ ‘ಕೌಶಿಕ’ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಂಶ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಮೂರನೇ ತಲೆಮಾರಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಸಂತತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 32
वंशस्ते पार्थिवश्रेष्ठ भूगूणामेव तेजसा । पौत्रस्ते भविता विप्रस्तपस्वी पावकद्युति:
ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಭೃಗು ವಂಶದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ವಂಶವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಿನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನು ವಿಪ್ರನಾಗುವನು—ತಪಸ್ವಿ—ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಾನ್.
Verse 33
यः स देवमनुष्याणां भयमुत्पादयिष्यति । त्रयाणामेव लोकानां सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದರು—ನಿನ್ನ ಆ ಮೊಮ್ಮಗನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೇವರುಗಳಿಗೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವನು. ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ನಿಜವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 34
वरं गृहाण राजर्षे यत् ते मनसि वर्तते । तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालो5भिवर्तते,राजर्षे! तुम्हारे मनमें जो इच्छा हो, उसे वरके रूपमें माँग लो। मैं तीर्थयात्राको जाऊँगा। अब देर हो रही है
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜರ್ಷೇ! ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವರವಾಗಿ ಕೇಳು. ನಾನು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಡಬೇಕು; ಕಾಲವು ಈಗಾಗಲೇ ಒತ್ತಡಿಸುತ್ತಿದೆ.
Verse 35
कुशिक उवाच एष एव वरो मेडद्य यस्त्व॑ प्रीतो महामुने । भवत्वेतद् यथा5त्थ त्वं भवेत् पौत्रो ममानघ
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾಮುನಿಯೇ! ಇಂದು ನೀವು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರುವುದೇ ನನಗೆ ಮಹಾವರ. ಓ ಅನಘನೇ! ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಆಗಲಿ—ನನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಲಿ.
Verse 36
ब्राह्माण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्नेष मे वर: । पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन् विस्तरेण वै,भगवन्! मेरा कुल ब्राह्मण हो जाय, यही मेरा अभीष्ट वर है। प्रभो! मैं इस विषयको पुनः विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್! ನನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವು ದೊರಕಲಿ; ಇದೇ ನನ್ನ ವರ. ಮತ್ತೆ, ಪ್ರಭೋ! ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ಪುನಃ ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 37
कथमेष्यति विप्रत्वं कुलं मे भूगुनन्दन । कश्नचासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि सम्मतः
ಕುಶಿಕನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭೃಗುನಂದನ! ನನ್ನ ಕುಲವು ಹೇಗೆ ವಿಪ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು? ಮತ್ತು ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು—ಯಾವುದೋ ಗೌರವಿತ ವಂಶಜ—ಮೊದಲಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗುವನು?
Verse 54
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಚ್ಯವನ–ಕುಶಿಕ ಸಂವಾದವಿಷಯಕ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 55
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि च्यवनकुशिकसंवादो नाम पञ्चपज्चाशत्तमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಚ್ಯವನ–ಕುಶಿಕ ಸಂವಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ।
Verse 236
अविशड्को नरपते प्रीतो5हं चापि तेन ह । नरेन्द्र! इसके बाद मैं रथपर आरूढ़ होकर बोला
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ನರಪತೇ, ನೀನು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟೆ. ನಂತರ ನಾನು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ—‘ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎಳೆ.’ ಓ ನರೆಂದ್ರ, ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ನಿಃಶಂಕವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ; ಇದರಿಂದಲೂ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ತೃಪ್ತನಾದೆ।
Verse 256
प्रीत्यर्थ तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम् । फिर जब मैं तुम्हारा धन लुटाने लगा
ಚ್ಯವನನು ಹೇಳಿದನು—ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ಸ್ವರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಧನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗಲೂ ನೀನು ಕ್ರೋಧವಶನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಎಲ್ಲದಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ರಾಜನೇ, ಓ ಮನುಜೇಶ್ವರನೇ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಉದ್ದೇಶ ನಿನ್ನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುವುದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ.
Frequently Asked Questions
He seeks a principled hierarchy of gifts—among socially recognized forms of dāna—asking which is truly ‘superior’ and why certain gifts are said to remain connected to, or ‘follow,’ the donor in moral consequence.
Bhīṣma prioritizes life-protective giving: granting safety (abhaya) and providing relief in adversity, giving valued goods with sincere intent, and supporting disciplined recipients—especially those who do not ask—so that charity becomes a sustained ethical practice akin to sacrifice.
Yes in doctrinal form: it asserts that certain purifying gifts (gold, cows, land) can lift demerit, that dāna frees a person from sin, and that gifts ‘accompany’ the giver—linking intention, recipient, and act to enduring moral and spiritual outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.