Shloka 52
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
राजाका परम धर्म है--इन्द्रियसंयम
rājñaḥ paramo dharmaḥ—indriya-saṃyamaḥ, svādhyāyaḥ, agnihotra-karma, dānam, adhyayanam, yajñopavīta-dhāraṇam, yajñānuṣṭhānam, dhārmika-kārya-sampādanam, poṣya-varga-bharaṇa-poṣaṇam, ārabdha-karmasya saphalī-karaṇam, aparādha-yathā-yogya-daṇḍa-dānam, vaidika-yajñādi-karmānuṣṭhānam, vyavahāre nyāya-rakṣaṇam, satya-bhāṣaṇe anurāgaḥ—ete sarve rājñaḥ dharmāḥ. ārta-hasta-prado rājā pretya ceha mahīyate. go-brāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṅgrāme nidhanaṃ gataḥ, sa svargam aśvamedha-yajñair jitān lokān adhitiṣṭhati.
ಮಹಾದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನ ಪರಮಧರ್ಮವೆಂದರೆ: ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಕರ್ಮ, ದಾನ, ಅಧ್ಯಯನ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತಧಾರಣೆ, ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಸಂಪಾದನೆ, ಆಶ್ರಿತರ ಭರಣಪೋಷಣೆ, ಆರಂಭಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುವುದು, ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ದಂಡವಿಧಾನ, ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅನುಷ್ಠಾನ, ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಭಾಷಣನಿಷ್ಠೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾಜಧರ್ಮವೇ. ದುಃಖಿತರ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಆಧಾರವಾಗುವ ರಾಜನು ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಗೋಪಾಲನೆಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಶೌರ್ಯ ತೋರಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವ ರಾಜನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಪತ್ಯ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage defines rājadharma: a king’s righteousness is not only ritual piety (svādhyāya, Agnihotra, yajña) but also ethical governance—supporting dependents, completing public works, administering proportionate punishment, protecting justice in civil affairs, and steadfast truthfulness. Compassion to the distressed and courageous protection of cows and Brahmins are praised as sources of honor here and merit after death.
Śrī Mahēśvara speaks as an authority on dharma, listing the king’s duties and then stating the spiritual outcomes: the helper of the afflicted is honored in both worlds, and the king who dies in battle while protecting cows and Brahmins attains heavenly status likened to the worlds gained through Aśvamedha sacrifices.