Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 78
आचारप्रशंसा
Praise of Ācāra as the Basis of Longevity, Fame, and Prosperity
जिसे दीर्घ कालतक जीवित रहनेकी इच्छा हो, वह ब्राह्मण, क्षत्रिय और सर्प--इन तीनोंके दुर्बल होनेपर भी इनको न छेड़े; क्योंकि ये सभी बड़े जहरीले होते हैं ।।
bhīṣma uvāca |
yaḥ dīrgha-kālaṁ jīvitum icchet sa brāhmaṇa-kṣatriya-sarpa—etān trīn api durbalān na hiṁsyāt/na spṛśet | te hi sarve mahā-viṣāḥ | sarpaḥ kruddho yāvat cakṣuṣā paśyati tāvat dhāvati daśati ca | kṣatriyo ’pi kruddho yāvat tejasā spṛśati tāvat śatruṁ bhasmīkartum īhate | brāhmaṇas tu kruddho dṛṣṭyā saṅkalpena ca avamāninam puruṣaṁ tasya kulaṁ samantāt dagdhum arhati | tasmāt budhaḥ puruṣaḥ etān trīn yathāvat yatnena seveta ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ದೀರ್ಘಾಯು ಬಯಸುವವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಪ—ಈ ಮೂವರನ್ನು ದುರ್ಬಲರೆಂದು ಕಂಡರೂ ಕೆರಳಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವರು ಮೂವರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಘಾತಕರು. ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪ ಕಣ್ಣು ತಲುಪುವಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೆ ಜಿಗಿದು ದಂಶಿಸುತ್ತದೆ; ಕ್ರುದ್ಧ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ತನ್ನ ತೇಜೋಬಲದ ಮಿತಿವರೆಗೆ ಶತ್ರುವನ್ನು ಭಸ್ಮಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಬಲದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸಿದವನ ಸಮಸ್ತ ವಂಶವನ್ನೇ ದಹಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಮೂವರನ್ನೂ ಗೌರವಿಸಿ ಉಪಸೇವಿಸಬೇಕು.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not underestimate or provoke sources of concentrated power—spiritual (Brahmin), political-military (Kshatriya), or natural (serpent). Even when they appear weak, their retaliatory capacity can be devastating; therefore, prudent respect and careful conduct are advised.
In Bhishma’s instruction on conduct and prudence, he uses a graded comparison: a snake harms within its sight, a Kshatriya within the reach of his prowess, and a Brahmin—through ascetic-spiritual potency—can ruin an offender’s lineage by resolve. The point is to counsel restraint and respectful behavior toward these potent beings.