Adhyaya 102
Dhūpa–Dīpa–Bali Phala Praśna; Nahūṣa–Agastya–Bhṛgu Saṃvāda (Incense, Lamp, and Bali Offerings; the Nahūṣa Dialogue)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Ritual Offerings: Dhūpa, Dīpa, Bali) — Nahūṣa-Itihāsa Frame
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate and expand the karmic fruits associated with offering flowers and incense and to explain both the fruit of lamp-offering and the rationale for bali offerings performed by householders. Bhīṣma introduces an ancient itihāsa centered on King Nahūṣa: by prior meritorious action he attains the status of Indra, and in heaven he continues a spectrum of human and divine rites—fire duties, kuśa and samidh usage, floral offerings, bali with grains, incense, and lamp rites—alongside japa and mental sacrifice, honoring deities according to rule. When pride arises due to his new station, his ritual and ethical regimen declines and he becomes weakened; he compels great sages to bear him, and time passes under the domination of arrogance. The narrative shifts to a consultation: Bhṛgu approaches Agastya, protesting Nahūṣa’s disrespect. Agastya explains a constraint created by a boon—whoever enters his sight becomes subject to him—making direct cursing complex; he notes additional protections (including prior gifts such as amṛta). Bhṛgu then declares an intention to counteract Nahūṣa’s arrogance, restore Indra, and, upon being insulted (including being pressed by foot), to curse Nahūṣa to become a serpent and to be cast down to earth. Agastya approves, relieved, closing the chapter’s exemplum setup that will function as a moral-ritual caution about pride undermining disciplined practice.
Chapter Arc: युधिष्ठिर गृहस्थ-धर्म की सूक्ष्म जिज्ञासा लेकर पूछते हैं—धूप-दान और दीप-दान का फल तो सुन लिया; फिर गृहस्थ लोग ‘बलि’ क्यों अर्पित करते हैं, उसका प्रयोजन क्या है? → भीष्म उत्तर को एक पुरातन आख्यान में बाँधते हैं—स्वर्ग में पहुँचे नहुष का वृत्तांत और महर्षि भृगु तथा अगस्त्य का संवाद। नहुष पहले विविध यज्ञ, जप, मनोयज्ञ, धूप-दीप, अन्न-बलि आदि से स्वर्ग में भी धर्म-आचरण करता है; परन्तु ‘मैं ही इन्द्र हूँ’ का अहंकार आते ही उसकी क्रियाएँ क्षीण होने लगती हैं और तेज पर धिक्कार की छाया पड़ती जाती है। → अहंकार से अन्धा नहुष ऋषियों के प्रति अत्याचार/अवमानना की सीमा छूता है; चारों ओर से ‘धिक्’ के शब्दों से आहत होकर भी वह उग्रता दिखाता है—‘हे महामुने, मैं तुम्हारे देखते-देखते इसे धरती पर गिरा दूँगा’—और यहीं ऋषि-शक्ति के प्रतिकार का निर्णायक क्षण बनता है। → भृगु के वचन से अगस्त्य प्रसन्न और निश्चिन्त होते हैं; ऋषि-तेज के सामने नहुष का दर्प टूटता है और उसके पतन/दण्ड का नैतिक निष्कर्ष स्थापित होता है—स्वर्गीय पद भी अहंकार से नष्ट हो जाता है, और गृहस्थ-धर्म की ‘बलि’ जैसी विनय-प्रधान क्रियाएँ मन को दर्प से बचाने वाली मर्यादा हैं। → युधिष्ठिर की जिज्ञासा आगे भी बनी रहती है—‘जो समयोचित कर्तव्य हमें प्राप्त हो, वह बताइये; आप जैसा कहेंगे वैसा ही करेंगे’—अर्थात दान-धर्म के अगले सूक्ष्म नियमों की ओर कथा बढ़ती है।
Shlokas
Verse 1
अत-४#-#कञ नवनवतितमो< ध्याय: नहुषका ऋषियोंपर अत्याचार तथा उसके प्रतीकारके लिये महर्षि भूगु और अगस्त्यकी बातचीत युधिछिर उवाच श्रुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूपप्रदायिनाम् । फलं॑ बलिविधाने च तदू भूयो वक्तुमहसि,युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ! फ़ूल और धूप देनेवालोंको जिस फलकी प्राप्ति होती है, वह मैंने सुन लिया। अब बलि समर्पित करनेका जो फल है, उसे पुनः बतानेकी कृपा करें
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ! ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ಧೂಪ ಅರ್ಪಿಸುವವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಬಲಿ (ನೈವೇದ್ಯಭಾಗ)ಯನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿದಾಗ ದೊರೆಯುವ ಫಲವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳು।
Verse 2
धूपप्रदानस्य फलं प्रदीपस्य तथैव च । बलयश्न किमर्थ वै क्षिप्यन्ते गृहमेधिभि:,धूपदान और दीपदानका फल तो ज्ञात हो गया! अब यह बताइये कि गृहस्थ पुरुष बलि किसलिये समर्पित करते हैं?
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಧೂಪದಾನ ಮತ್ತು ದೀಪದಾನದ ಫಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಗೃಹಸ್ಥರು ಬಲಿ (ಅನ್ನಭಾಗ)ಯನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ/ಬಿಡುತ್ತಾರೆ? ಅದನ್ನು ಹೇಳು।
Verse 3
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नहुषस्य च संवादमगस्त्यस्य भूगोस्तथा,भीष्मजीने कहा--राजन्! इस विषयमें भी जानकार मनुष्य राजा नहुष और अगस्त्य एवं भूगुके संवादरूप प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ! ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪಂಡಿತರು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ನಹುಷನ ಸಂವಾದವನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಭೃಗುಗಳ ಸಂವಾದವನ್ನೂ।
Verse 4
नहुषो हि महाराज राजर्षि: सुमहातपा: । देवराज्यमनुप्राप्त: सुकृतेनेह कर्मणा,महाराज! राजर्षि नहुष बड़े भारी तपस्वी थे। उन्होंने अपने पुण्यकर्मके प्रभावसे देवराज इन्द्रका पद प्राप्त कर लिया था
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಮಹಾರಾಜನೇ! ನಹುಷನೆಂಬ ರಾಜರ್ಷಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ದೇವರಾಜ್ಯವನ್ನು—ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರಪದವನ್ನು—ಪಡೆದನು।
Verse 5
तत्रापि प्रयतो राजन् नहुषस्त्रिदिवे वसन् । मानुषीश्रैव दिव्याश्व कुर्वाणो विविधा: क्रिया:,राजन! वहाँ स्वर्गमें रहते हुए भी शुद्धचित्त राजा नहुष नाना प्रकारके दिव्य और मानुष कर्मोंका अनुष्ठान किया करते थे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ರಾಜನೇ! ತ್ರಿದಿವದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನಿಯಮಶೀಲನಾಗಿ ಶುದ್ಧಸಂಕಲ್ಪನಾಗಿದ್ದ ನಹುಷನು ನಿತ್ಯವೂ ನಾನಾವಿಧ ದಿವ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 6
मानुष्यस्तत्र सर्वा: सम क्रियास्तस्य महात्मन: । प्रवृत्तास्त्रिदिवे राजन् दिव्याश्वैव सनातना:,नरेश्वर! स्वर्गमें भी महामना राजा नहुषकी सम्पूर्ण मानुषी क्रियाएँ तथा दिव्य सनातन क्रियाएँ भी सदा चलती रहती थीं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಆ ತ್ರಿದಿವದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ನಹುಷನ ಎಲ್ಲಾ ಮಾನವಸಮಾನ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದುವು; ಹಾಗೆಯೇ ದಿವ್ಯವಾದ ಸನಾತನ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೂ ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದೆ ನಿತ್ಯ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು।
Verse 7
अग्निकार्याणि समिध: कुशा: सुमनसस्तथा । बलयश्चान्नलाजाभिर्धूपनं दीपकर्म च,अनग्निहोत्र, समिधा, कुशा, फूल, अन्न और लावाकी बलि, धूपदान तथा दीपकर्म--े सब-के-सब महामना राजा नहुषके घरमें प्रतिदिन होते रहते थे। वे स्वर्गमें रहकर भी जप- यज्ञ एवं मनोयज्ञ (ध्यान) करते रहते थे
ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯಗಳು, ಸಮಿಧೆಗಳು, ಕುಶಗಳು, ಪುಷ್ಪಗಳು, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಲಾಜಾ (ಲಾವಾ)ಗಳಿಂದ ಬಲಿ, ಧೂಪದಾನ ಹಾಗೂ ದೀಪಕರ್ಮ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜ ನಹುಷನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 8
सर्व तस्य गृहे राज्ञ: प्रावर्तत महात्मन: । जपयज्ञान्मनोयज्ञांस्त्रिदिवेषपि चकार स:,अनग्निहोत्र, समिधा, कुशा, फूल, अन्न और लावाकी बलि, धूपदान तथा दीपकर्म--े सब-के-सब महामना राजा नहुषके घरमें प्रतिदिन होते रहते थे। वे स्वर्गमें रहकर भी जप- यज्ञ एवं मनोयज्ञ (ध्यान) करते रहते थे
ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದವು. ಅವನು ತ್ರಿದಿವದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಜಪಯಜ್ಞಗಳನ್ನೂ ಮನೋಯಜ್ಞವನ್ನೂ—ಅಂದರೆ ಧ್ಯಾನರೂಪ ಅಂತರ್ಯಜ್ಞವನ್ನೂ—ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 9
देवानभ्यर्चयच्चापि विधिवत् स सुरेश्वर: । सवनिव यथान्यायं यथापूर्वमरिंदम,शत्रुदमन! वे देवेश्वर नहुष विधिपूर्वक सभी देवताओंका पूर्ववत् यथोचितरूपसे पूजन किया करते थे
ಓ ಶತ್ರುದಮನನೇ, ದೇವೇಶ್ವರನಾದ ನಹುಷನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ, ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಪೂರ್ವದಂತೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 10
अथेन्द्रोड5हमिति ज्ञात्वा अहंकारं समाविशत् । सर्वाश्वैव क्रियास्तस्य पर्यहीयन्त भूपते:,किंतु तदनन्तर "मैं इन्द्र हूँ” ऐसा समझकर वे अहंकारके वशीभूत हो गये। इससे उन भूपालकी सारी क्रियाएँ नष्टप्राय होने लगीं
ಆದರೆ ನಂತರ ‘ನಾನೇ ಇಂದ್ರ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನು ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಓ ಭೂಪತೇ, ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಆ ರಾಜನ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ನಾಶಪ್ರಾಯವಾಗತೊಡಗಿದವು।
Verse 11
स ऋषीन् वाहयामास वरदानमदान्वित: । परिहीणक्रियश्वैव दुर्बलत्वमुपेयिवान्,वे वरदानके मदसे मोहित हो ऋषियोंसे अपनी सवारी खिंचवाने लगे। उनका धर्म-कर्म छूट गया। अतः वे दुर्बल हो गये--उनमें धर्मबलका अभाव हो गया
ವರಗಳ ಮದದಿಂದ ಅಹಂಕಾರಗ್ರಸ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಋಷಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಾಹನವನ್ನು ಹೊರುವಂತೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನು ದೂರವಿದ್ದು, ಕ್ರಮೇಣ ದುರ್ಬಲನಾದನು—ಧರ್ಮಬಲವಿಲ್ಲದವನಾದನು.
Verse 12
तस्य वाहयत: कालो मुनिमुख्यांस्तपो धनान् । अहंकाराभिभूतस्य सुमहानभ्यवर्तत,वे अहंकारसे अभिभूत होकर क्रमश: सभी श्रेष्ठ तपस्वी मुनियोंको अपने रथमें जोतने लगे। ऐसा करते हुए राजाका दीर्घकाल व्यतीत हो गया
ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು ತಪೋಧನರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ರಥಕ್ಕೆ ಜೂಡಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು; ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕಳೆದಿತು.
Verse 13
अथ पर्यायश: सर्वान् वाहनायोपचक्रमे । पर्यायश्चाप्यगस्त्यस्य समपद्यत भारत,नहुषने बारी-बारीसे सभी ऋषियोंको अपना वाहन बनानेका उपक्रम किया था। भारत! एक दिन महर्षि अगस्त्यकी बारी आयी
ನಂತರ ಅವನು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಾಹನವಾಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದನು. ಓ ಭಾರತ! ಆ ಪರ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಪಾಲೂ ಬಂದಿತು.
Verse 14
अथागत्य महातेजा भुगुर्ब्रह्मविदां वर: । अगस्त्यमाश्रमस्थं वै समुपेत्येदमब्रवीत्,उसी दिन ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी भूगुजी अपने आश्रमपर बैठे हुए अगस्त्यके निकट आये और इस प्रकार बोले--
ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಭೃಗು, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೀಗೆಂದನು.
Verse 15
एवं वयमसत्तकार देवेन्द्रस्यास्य दुर्मते: । नहुषस्य किमर्थ वै मर्षयाम महामुने
“ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ! ಈ ದುರ್ಮತಿ ನಹುಷನು ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಕಾರವನ್ನು ನಾವು ಏಕೆ ಸಹಿಸಬೇಕು?”
Verse 16
“महामुने! देवराज बनकर बैठे हुए इस दुर्बुद्धि नहुषके अत्याचारको हमलोग किसलिये सह रहे हैं! ।। अगस्त्य उवाच कथमेष मया शक््य: शप्तुं यस्य महामुने । वरदेन वरो दत्तो भवतो विदितश्न सः,अगस्त्यजीने कहा--महामुने! मैं इस नहुषको कैसे शाप दे सकता हूँ, जब कि वरदानी ब्रह्माजीने इसे वर दे रखा है। उसे वर मिला है, यह बात आपको भी विदित ही है
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾಮುನಿಯೇ! ಈ ನಹುಷನಿಗೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಶಾಪ ಕೊಡಲಿ? ವರದಾತ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಅವನಿಗೆ ವರವನ್ನು ದತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ವರ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೂ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ.
Verse 17
यो मे दृष्टिपथं गच्छेत् स मे वश्यो भवेदिति । इत्यनेन वरं देवो याचितो गच्छता दिवम्,स्वर्गलोकमें आते समय इस नहुषने ब्रह्माजीसे यह वर माँगा था कि “जो मेरे दृष्टिपथमें आ जाय, वह मेरे अधीन हो जाय”
ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ನಹುಷನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವನನ್ನು ಈ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು—“ಯಾರು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ, ಅವನು ನನ್ನ ವಶನಾಗಲಿ.”
Verse 18
एवं न दग्ध: स मया भवता च न संशय: । अन्येनाप्यृषिमुख्येन न दग्धो न च पातित:,ऐसा वरदान प्राप्त होनेके कारण ही मैंने और आपने भी अबतक इसे दग्ध नहीं किया है। इसमें संशय नहीं है। दूसरे किसी श्रेष्ठ ऋषिने भी उसी वरदानके कारण न तो अबतक उसे जलाकर भस्म किया और न स्वर्गसे नीचे ही गिराया
ಈ ವರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ನನ್ನಿಂದಲೂ ದಗ್ಧನಾಗಿಲ್ಲ, ನಿಮ್ಮಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಯಾವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಿಯೂ ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ದಗ್ಧಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 19
अमृतं चैव पानाय दत्तमस्मै पुरा विभो । महात्मना तदर्थ च नास्माभिविनिपात्यते,प्रभो! पूर्वकालमें महात्मा ब्रह्माने इसे पीनेके लिये अमृत प्रदान किया था। इसीलिये हमलोग इस नहुषको स्वर्गसे नीचे नहीं गिरा रहे हैं
ವಿಭೋ! ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಅವನಿಗೆ ಪಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಮೃತವನ್ನೂ ದತ್ತಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಪ್ರಭೋ, ನಾವು ಅವನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 20
प्रायच्छत वरं देव: प्रजानां दुःखकारणम् । द्विजेष्वधर्मयुक्तानि स करोति नराधम:,भगवान् ब्रह्माजीने जो इसे वर दिया था, वह प्रजाजनोंके लिये दुःखका कारण बन गया। वह नराधम ब्राह्मणोंके साथ अधर्मयुक्त बर्ताव कर रहा है
ದೇವ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ನೀಡಿದ ವರವೇ ಪ್ರಜೆಗೆ ದುಃಖಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆ ನರಾಧಮನು ಈಗ ದ್ವಿಜರ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ) ಮೇಲೆ ಅಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 21
वक्ताओंमें श्रेष्ठ भुगुजी! इस समय हमारे लिये जो कर्तव्य प्राप्त हो, वह बताइये। आप जैसा कहेंगे वैसा ही मैं करूँगा; इसमें संशय नहीं है
ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭೃಗು, ವಕ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಬಂದಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳು. ನೀನು ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 22
भूगुरुवाच पितामहनियोगेन भवन्तं सो5हमागत: । प्रतिकर्तु बलवति नहुषे दैवमोहिते,भगु बोले--मुने! ब्रह्माजीकी आज्ञासे मैं आपके पास आया हूँ। बलवान् नहुष दैववश मोहित हो रहा है। आज उससे ऋषियोंपर किये गये अत्याचारका बदला लेना है
ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—ಮುನಿಯೇ! ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಬಲವಂತನಾದ ನಹುಷನು ದೈವಮೋಹದಿಂದ ದಾರಿತಪ್ಪಿದ್ದಾನೆ; ಋಷಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಅತಿಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿಕಾರ ಮಾಡುವ ಕಾಲ ಇದು.
Verse 23
अद्य हि त्वां सुद्दुर्वुद्धी रथे योक्ष्यति देवराट् । अद्यैनमहमुद्वृत्तं करिष्येडनिन्द्रमोजसा,आज यह महामूर्ख देवराज आपको रथमें जोतेगा। अतः आज ही मैं इस उच्छुंखल नहुषको अपने तेजसे इन्द्रपदसे भ्रष्ट कर दूँगा
ಇಂದು ಆ ಪರಮ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯ ದೇವರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ರಥಕ್ಕೆ ಜೂತಗೊಳಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ನನ್ನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಆ ಅಹಂಕಾರಿ ನಹುಷನನ್ನು ಇಂದ್ರಪದದಿಂದ ಪತನಗೊಳಿಸುವೆನು.
Verse 24
अद्यन्द्रं स्थापयिष्यामि पश्यतस्ते शतक्रतुम् । संचाल्य पापकर्माणमैन्द्रात् स्थानात् सुदुर्मतिम्,आज इस पापाचारी दुर्बुद्धिको इन्द्रपदसे गिराकर मैं आपके देखते-देखते पुनः शतक्रतुको इन्द्रपदपर बिठाऊँगा
ಇಂದು ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ನಾನು ಶತಕ್ರತು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುವೆನು. ಈ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ದುರ್ಮತಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರಾಸನದಿಂದ ಹೊರದೂಡಿ, ಯೋಗ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುವೆನು.
Verse 25
अद्य चासौ कुदेवेन्द्रस्त्वां पदा धर्षयिष्यति । दैवोपहतचित्तत्वादात्मनाशाय मन्दधी:,दैवने इसकी बुद्धिको नष्ट कर दिया है। अतः यह देवराज बना हुआ मन्दबुद्धि नीच नहुष अपने ही विनाशके लिये आज आपको लातसे मारेगा
ಮತ್ತು ಇಂದು ಆ ಕುದೇವೇಂದ್ರನು—ಇಂದ್ರನೆಂಬ ಹೆಸರಷ್ಟೇ—ನಿನ್ನನ್ನು ಪಾದದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸುವನು. ದೈವವು ಅವನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹೊಡೆದಿದೆ; ಮಂದಬುದ್ಧಿಯಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನದೇ ವಿನಾಶದ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
Verse 26
व्युत्क्रान्तधर्म तमहं धर्षणामर्षितो भृशम् । अहिर्भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं द्विजद्रुहम्,आपके प्रति किये गये इस अत्याचारसे अत्यंत अमर्षमें भरकर मैं धर्मका उल्लंघन करनेवाले उस द्विजद्रोही पापीको रोषपूर्वक यह शाप दे दूँगा कि “तू सर्प हो जा”
ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಈ ಅತಿಕ್ರಮಣದಿಂದ ಅಸಹ್ಯ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ನಾನು ಧರ್ಮಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಆ ದ್ವಿಜದ್ರೋಹಿ ಪಾಪಿಯನ್ನು ರೋಷದಿಂದ ಶಪಿಸುವೆನು—“ನೀನು ಸರ್ಪನಾಗು!”
Verse 27
तत एन सुदर्दुर्बुद्धि धिक्शब्दाभिहतत्विषम् । धरण्यां पातयिष्यामि पश्यतस्ते महामुने,महामुने! तदनन्तर चारों ओरसे धिक्कारके शब्द सुनकर यह दुर्बुद्धि देवेन्द्र श्रीहीन हो जायगा और मैं ऐश्वर्यबलसे मोहित हुए इस पापाचारी नहुषको आपके देखते-देखते पृथ्वीपर गिरा दूँगा। अथवा मुने! आपको जैसा जँचे वैसा ही करूँगा
ನಂತರ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ‘ಧಿಕ್! ಧಿಕ್!’ ಎಂಬ ನಿಂದಾಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕాంతಿ ಕುಗ್ಗಿದ ಆ ಪರಮ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣಮುಂದೆಯೇ ನಾನು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳಿಸುವೆನು.
Verse 28
नहुषं पापकर्माणमैश्वर्यबलमोहितम् | यथा च रोचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्यहं मुने,महामुने! तदनन्तर चारों ओरसे धिक्कारके शब्द सुनकर यह दुर्बुद्धि देवेन्द्र श्रीहीन हो जायगा और मैं ऐश्वर्यबलसे मोहित हुए इस पापाचारी नहुषको आपके देखते-देखते पृथ्वीपर गिरा दूँगा। अथवा मुने! आपको जैसा जँचे वैसा ही करूँगा
ಓ ಮುನಿಯೇ, ನಹುಷನು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವನು; ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಬಲದ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಿನಗೆ ಏದು ಯುಕ್ತವೆನಿಸುತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು.
Verse 29
एवमुक्तस्तु भृगुणा मैत्रावरुणिरव्यय: । अगस्त्य: परमप्रीतो बभूव विगतज्वर:,भगुके ऐसा कहनेपर अविनाशी मित्रावरुणकुमार अगस्त्यजी अत्यंत प्रसन्न और निश्चिन्त हो गये
ಭೃಗು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವ್ಯಯನಾದ ಮೈತ್ರಾವರುಣಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಪರಮ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಅವನ ಅಂತರತಾಪವು ಶಮನವಾಯಿತು.
Verse 99
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अगस्त्य भूगुसंवादो नाम नवनवतितमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ‘ಅಗಸ್ತ್ಯ-ಭೃಗು ಸಂವಾದ’ ಎಂಬ ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 231
तत्र यत्प्राप्तकालं नस्तद् ब्रूहि वदतां वर | भवांश्वापि यथा ब्रूयात् तत्कर्तास्मिन संशय:
ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ವಾಗ್ವೈಭವದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈಗ ಕಾಲೋಚಿತವಾಗಿಯೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಹೇಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾವು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
How to respond to a ruler’s misuse of authority and disrespect toward sages when protective boons and prior merits complicate direct punitive action—requiring calibrated, dharma-aligned intervention.
That disciplined rites and social duties are not self-sustaining under pride; ethical posture (humility and restraint) is portrayed as necessary for ritual continuity and for the preservation of legitimate authority.
A formal phalaśruti formula is not presented in these verses; instead, ‘phala’ is approached narratively—by showing how merit enables elevation and how deterioration of conduct and rites correlates with weakening and impending downfall.