Adhyaya 69
Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)
Upa-parva: Śakuntalopākhyāna (Duḥṣanta–Śakuntalā Episode)
Chapter 69 presents Śakuntalā’s structured ethical critique of Duḥṣanta’s refusal to acknowledge their son. She opens with a perception-based rebuke—seeing others’ minor faults while ignoring one’s own—then develops illustrative analogies (mirror imagery; the swine and the swan separating impurity from essence) to distinguish the foolish from the discerning in moral speech. The discourse shifts to rājadharma and filial duty: abandoning one’s son undermines prosperity, reputation, and posthumous welfare, while truth is elevated above ritual magnitude (truth outweighing vast sacrificial merit). Śakuntalā warns that falsehood severs association and asserts her son’s capacity to rule even without Duḥṣanta. The narrative then introduces Vaiśaṃpāyana’s frame: a bodiless celestial voice validates Śakuntalā’s claim, instructs acceptance, and assigns the name Bharata (linked to “bearing/supporting”). Duḥṣanta explains his earlier hesitation as concern for public doubt, then formally embraces the child and honors Śakuntalā. The chapter concludes with Bharata’s consecration and a genealogical-ideological bridge: Bharata’s fame becomes an eponym for the Bhārata lineage and the epic’s civilizational identity.
Chapter Arc: Janamejaya, eager to know how the lion among men obtained Shakuntala, asks Vaishampayana for the full account—thus the tale turns from genealogy to a living scene of pursuit and fate. → Vaishampayana describes King Dushyanta setting out with a vast retinue—warriors in varied arms and attire, conches and kettledrums resounding—entering the forest for the royal hunt. The chase scatters herds, dries throats with dust and thirst, and turns the woodland into a tumult where beasts and men collide. → In the thick of the hunt, Dushyanta’s prowess blazes: he cuts down charging threats with sword and spear, whirls the mace with practiced mastery, and the forest itself seems overrun by elephants and storm-like volleys—until the king stands as the axis of the chaos, feared by beasts and admired by onlookers who liken him to Indra. → The chapter settles with the image of Dushyanta’s irresistible might and royal momentum established—his hunt has become the narrative engine that will carry him toward the encounter destined to change his lineage. → The king’s onward movement into the forest points toward the imminent meeting with Shakuntala, left just beyond the chapter’s threshold.
Shlokas
Verse 1
अपन बक। है २ >> $. दूरवर्ती शत्रुपर गदा फेंकना 'प्रक्षे' कहलाता है। २. समीपवर्ती शत्रुपर गदाकी कोटिसे प्रहार करना “विक्षेप” कहा गया है। ३. जब शत्रु बहुत हों तो सब ओर गदाको घुमाते हुए शत्रुओंपर उसका प्रहार करना “परिक्षेप” है। ४. गदाके अग्रभागसे मारना “अभिक्षेप” कहलाता है। एकोनसप्ततितमो<ध्याय: दुष्पन्तका शिकारके लिये वनमें जाना और विविध हिंसक वन-जन्तुओंका वध करना जनमेजय उवाच सम्भवं भरतस्याहं चरितं च महामते: । शकुन्तलाय श्रोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः,जनमेजय बोले--ब्रह्मन! मैं परम बुद्धिमान् भरतकी उत्पत्ति और चरित्रको तथा शकुन्तलाकी उत्पत्तिके प्रसंगको भी यथार्थरूपसे सुनना चाहता हूँ
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಮಹಾಮತೇ! ಭರತನ ಸಂಭವವನ್ನೂ ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಕುಂತಲೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ ತತ್ತ್ವತಃ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 2
दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला | त॑ वै पुरुषसिंहस्य भगवन् विस्तरं त्वहम्
ಹೇ ಭಗವನ್! ಪುರುಷಸಿಂಹನಾದ ಆ ವೀರ ದುಷ್ಯಂತನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶಕುಂತಲೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು—ಅದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ।
Verse 3
वैशम्पायन उवाच स कदाचिन्महाबाहु: प्रभूतनलवाहन:,वैशम्पायनजीने कहा--एक समयकी बात है, महाबाहु राजा दुष्यन्त बहुत-से सैनिक और सवारियोंको साथ लिये सैकड़ों हाथी-घोड़ोंसे घिरकर परम सुन्दर चतुरंगिणी सेनाके साथ एक गहन वनकी ओर चले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಒಮ್ಮೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಅಪಾರ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ, ನೂರಾರು ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ಮನೋಹರ ಚತುರುಂಗಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಒಂದು ದಟ್ಟ ಅರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು।
Verse 4
वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृत: । बलेन चतुरज्जेण वृत: परमवल्गुना,वैशम्पायनजीने कहा--एक समयकी बात है, महाबाहु राजा दुष्यन्त बहुत-से सैनिक और सवारियोंको साथ लिये सैकड़ों हाथी-घोड़ोंसे घिरकर परम सुन्दर चतुरंगिणी सेनाके साथ एक गहन वनकी ओर चले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಪರಮ ಸುಂದರ ಚತುರುಂಗ ಬಲದೊಂದಿಗೆ, ನೂರಾರು ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ಘನವಾದ ಅರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು।
Verse 5
खड्गशक्तिधरैवीरिर्गदामुसलपाणिभि: । प्रासतोमरहस्तैश्व ययौ योधशतैर्वृत:,जब राजाने यात्रा की, उस समय खड्ग, शक्ति, गदा, मुसल, प्रास और तोमर हाथमें लिये सैकड़ों योद्धा उन्हें घेरे हुए थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನು ಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೊರಟಾಗ, ಖಡ್ಗ-ಶಕ್ತಿ ಧರಿಸಿದ ವೀರರು, ಗದೆ-ಮುಸಲ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟವರು, ಪ್ರಾಸ-ತೋಮರ ಹಿಡಿದವರು—ನೂರಾರು ಯೋಧರು ಅವನನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಸಾಗಿದರು।
Verse 6
सिंहनादैश्व योधानां शड्खदुन्दुभिनि:स्वनै: । रथनेमिस्वनैश्वैव सनागवरबूंहितैः,महाराज दुष्यन्तके यात्रा करते समय योद्धाओंके सिंहनाद, शंख और नगाड़ोंकी आवाज, रथके पहियोंकी घरघराहट, बड़े-बड़े गजराजोंकी चिग्घाड़, घोड़ोंकी हिनहिनाहट, नाना प्रकारके आयुध तथा भाँति-भाँतिके वेष धारण करनेवाले योद्धाओंद्वारा की हुई गर्जना और ताल ठोंकनेकी आवाजोंसे चारों ओर भारी कोलाहल मच गया था। महलके श्रेष्ठ शिखरपर बैठी हुई स्त्रियाँ उत्तम राजोचित शोभासे सम्पन्न शूरवीर दुष्यन्तको देख रही थीं। वे अपने यशको बढ़ानेवाले, इन्द्रके समान पराक्रमी और शत्रुओंका नाश करनेवाले थे। शत्रुरूपी मतवाले हाथीको रोकनेके लिये उनमें सिंहके समान शक्ति थी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ರಾಜನು ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣ ಯೋಧರ ಸಿಂಹನಾದಗಳು, ಶಂಖ-ದುಂದುಭಿಗಳ ನಾದ, ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗರ್ಜನೆ, ಮಹಾಗಜಗಳ ತೂತ್ಕಾರ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು।
Verse 7
नानायुधधरैश्वापि नानावेषधरैस्तथा । ह्षितस्वनमिश्रैश्न क्षेगेडितास्फोटितस्वनै:,महाराज दुष्यन्तके यात्रा करते समय योद्धाओंके सिंहनाद, शंख और नगाड़ोंकी आवाज, रथके पहियोंकी घरघराहट, बड़े-बड़े गजराजोंकी चिग्घाड़, घोड़ोंकी हिनहिनाहट, नाना प्रकारके आयुध तथा भाँति-भाँतिके वेष धारण करनेवाले योद्धाओंद्वारा की हुई गर्जना और ताल ठोंकनेकी आवाजोंसे चारों ओर भारी कोलाहल मच गया था। महलके श्रेष्ठ शिखरपर बैठी हुई स्त्रियाँ उत्तम राजोचित शोभासे सम्पन्न शूरवीर दुष्यन्तको देख रही थीं। वे अपने यशको बढ़ानेवाले, इन्द्रके समान पराक्रमी और शत्रुओंका नाश करनेवाले थे। शत्रुरूपी मतवाले हाथीको रोकनेके लिये उनमें सिंहके समान शक्ति थी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ನಾನಾ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳು, ನಾನಾ ವೇಷಧಾರಿಗಳು, ಹರ್ಷಮಿಶ್ರಿತ ಘೋಷಗಳು, ಆಟದ ಕೂಗುಗಳು, ಕೈತಟ್ಟು ಮತ್ತು ಭುಜಸ್ಫೋಟದ ಶಬ್ದಗಳು—ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದವು।
Verse 8
आसीत् किलकिलाशब्दस्तस्मिन् गच्छति पार्थिवे । प्रासादवरशृज्गभस्था: परया नृपशो भया,महाराज दुष्यन्तके यात्रा करते समय योद्धाओंके सिंहनाद, शंख और नगाड़ोंकी आवाज, रथके पहियोंकी घरघराहट, बड़े-बड़े गजराजोंकी चिग्घाड़, घोड़ोंकी हिनहिनाहट, नाना प्रकारके आयुध तथा भाँति-भाँतिके वेष धारण करनेवाले योद्धाओंद्वारा की हुई गर्जना और ताल ठोंकनेकी आवाजोंसे चारों ओर भारी कोलाहल मच गया था। महलके श्रेष्ठ शिखरपर बैठी हुई स्त्रियाँ उत्तम राजोचित शोभासे सम्पन्न शूरवीर दुष्यन्तको देख रही थीं। वे अपने यशको बढ़ानेवाले, इन्द्रके समान पराक्रमी और शत्रुओंका नाश करनेवाले थे। शत्रुरूपी मतवाले हाथीको रोकनेके लिये उनमें सिंहके समान शक्ति थी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ರಾಜನು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕಿಲಕಿಲಾ ಎಂಬ ಘೋಷ ಎದ್ದಿತು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಜೋಚಿತ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಪರಮವಾಗಿ ಮুগ್ಧರಾಗಿ ಆ ರಾಜಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 9
ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम् | शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम्,महाराज दुष्यन्तके यात्रा करते समय योद्धाओंके सिंहनाद, शंख और नगाड़ोंकी आवाज, रथके पहियोंकी घरघराहट, बड़े-बड़े गजराजोंकी चिग्घाड़, घोड़ोंकी हिनहिनाहट, नाना प्रकारके आयुध तथा भाँति-भाँतिके वेष धारण करनेवाले योद्धाओंद्वारा की हुई गर्जना और ताल ठोंकनेकी आवाजोंसे चारों ओर भारी कोलाहल मच गया था। महलके श्रेष्ठ शिखरपर बैठी हुई स्त्रियाँ उत्तम राजोचित शोभासे सम्पन्न शूरवीर दुष्यन्तको देख रही थीं। वे अपने यशको बढ़ानेवाले, इन्द्रके समान पराक्रमी और शत्रुओंका नाश करनेवाले थे। शत्रुरूपी मतवाले हाथीको रोकनेके लिये उनमें सिंहके समान शक्ति थी
ಅಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆ ಶೂರನನ್ನು ಕಂಡರು—ತನ್ನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು, ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಶತ್ರುಹಂತಕ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಮತ್ತ ಗಜಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವವನು; ಸಿಂಹಬಲದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತ ಹಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ನರಾಧಿಪನಂತೆ।
Verse 10
पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र वज्रपाणिं सम मेनिरे । अयं स पुरुषव्यात्रो रणे वसुपराक्रम:
ಅಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಸ್ತ್ರೀಗಳ ಗುಂಪು ಅವರನ್ನು ವಜ್ರಪಾಣಿ (ಇಂದ್ರ) ಸಮಾನನೆಂದು ಭಾವಿಸಿತು—“ಇವನೇ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ; ರಣದಲ್ಲಿ ಇವನ ಪರಾಕ್ರಮ ವಸುಗಳಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷ.”
Verse 11
इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ता: स्त्रिय: प्रेमणा नराधिपम्,ऐसी बातें करती हुई वे स्त्रियाँ बड़े प्रेमसे महाराज दुष्यन्तकी स्तुति करतीं और उनके मस्तकपर फूलोंकी वर्षा करती थीं। यत्र-तत्र खड़े हुए श्रेष्ठ ब्राह्मण सब ओर उनकी स्तुति- प्रशंसा करते थे
ಇಂತೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಸಿದರು।
Verse 12
तुष्ठवुः पुष्पवृष्टी क्ष ससृजुस्तस्य मूर्थनि । तत्र तत्र च विप्रेन्द्रै: स््तूयमान: समन््ततः,ऐसी बातें करती हुई वे स्त्रियाँ बड़े प्रेमसे महाराज दुष्यन्तकी स्तुति करतीं और उनके मस्तकपर फूलोंकी वर्षा करती थीं। यत्र-तत्र खड़े हुए श्रेष्ठ ब्राह्मण सब ओर उनकी स्तुति- प्रशंसा करते थे
ಅವರು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರರೂ ಸಹ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 13
निर्ययौ परमप्रीत्या वनं मृगजिघांसया । त॑ं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधूर्गतम्,इस प्रकार महाराज वनमें हिंसक पशुओंका शिकार खेलनेके लिये बड़ी प्रसन्नताके साथ नगरसे बाहर निकले। वे देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी थे। मतवाले हाथीकी पीठपर बैठकर यात्रा करनेवाले उन महाराज दुष्यन्तके पीछे-पीछे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र सभी वर्णोके लोग गये और सब आशीर्वाद एवं विजयसूचक वचनोंद्वारा उनके अभ्युदयकी कामना करते हुए उनकी ओर देखते रहे
ನಂತರ ಅವನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮೃಗಯೆಗೆಂದು ವನದತ್ತ ಹೊರಟನು—ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿ—ಮತ್ತ ಗಜದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದನು।
Verse 14
द्विजक्षत्रियविट्शूद्रा निर्यान्तमनुजग्मिरे । ददृशुर्वर्धभानास्ते आशीर्भिश्च॒ जयेन च,इस प्रकार महाराज वनमें हिंसक पशुओंका शिकार खेलनेके लिये बड़ी प्रसन्नताके साथ नगरसे बाहर निकले। वे देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी थे। मतवाले हाथीकी पीठपर बैठकर यात्रा करनेवाले उन महाराज दुष्यन्तके पीछे-पीछे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र सभी वर्णोके लोग गये और सब आशीर्वाद एवं विजयसूचक वचनोंद्वारा उनके अभ्युदयकी कामना करते हुए उनकी ओर देखते रहे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಶುಭಾಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನೂ ‘ಜಯ’ಘೋಷಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅವನ ಕ್ಷೇಮ-ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾ ಅವನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 15
सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तथा । न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह,नगर और जनपदके लोग बहुत दूरतक उनके पीछे-पीछे गये। फिर महाराजकी आज्ञा होनेपर लौट आये
ಪಟ್ಟಣದವರೂ ಜನಪದದವರೂ ಅವನನ್ನು ಬಹುದೂರವರೆಗೆ ಅನುಸರಿಸಿದರು. ನಂತರ ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ದೊರೆತಾಗ ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗಿದರು।
Verse 16
सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिप: । महीमापूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा,उनका रथ गरुडके समान वेगशाली था। उसके द्वारा यात्रा करनेवाले नरेशने घरघराहटकी आवाजसे पृथ्वी और आकाशको गुँँजा दिया। जाते-जाते बुद्धिमान् दुष्यन्तने एक नन्दनवनके समान मनोहर वन देखा, जो बेल, आक, खैर, कैथ और धव (बाकली) आदि वृक्षोंसे भरपूर था
ನಂತರ ವಸುದಾಧಿಪತಿ ಗರುಡನಂತ ವೇಗದ ರಥದಲ್ಲಿ ಏರಿ ಹೊರಟನು. ಆ ರಥದ ಘೋಷದಿಂದ ಭೂಮಿ ಮೊಳಗಿತು; ಅದು ತ್ರಿದಿವವರೆಗೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದಂತೆ ತೋಚಿತು।
Verse 17
स गच्छन् ददृशे धीमान् नन्दनप्रतिमं वनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्ण कपित्थधवसंकुलम्,उनका रथ गरुडके समान वेगशाली था। उसके द्वारा यात्रा करनेवाले नरेशने घरघराहटकी आवाजसे पृथ्वी और आकाशको गुँँजा दिया। जाते-जाते बुद्धिमान् दुष्यन्तने एक नन्दनवनके समान मनोहर वन देखा, जो बेल, आक, खैर, कैथ और धव (बाकली) आदि वृक्षोंसे भरपूर था
ಹೀಗೆ ಸಾಗುತ್ತಾ ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಜನು ನಂದನವನದಂತೆಯೇ ಮನೋಹರವಾದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದು ಬಿಲ್ವ, ಅರ್ಕ, ಖದಿರ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಕಪಿತ್ಥ ಮತ್ತು ಧವ ಮರಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು।
Verse 18
विषमं पर्वतस्रस्तैरश्मभिश्व समावृतम् । निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्,पर्वतकी चोटीसे गिरे हुए बहुत-से शिला-खण्ड वहाँ इधर-उधर पड़े थे। ऊँची-नीची भूमिके कारण वह वन बड़ा दुर्गग जान पड़ता था। अनेक योजनतक फैले हुए उस वनमें कहीं जल या मनुष्यका पता नहीं चलता था
ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಅಸಮ ಹಾಗೂ ದುರ್ಗಮವಾಗಿತ್ತು; ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಜಾರಿ ಬಿದ್ದ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿಲ್ಲ, ಮಾನವರ ಗುರುತು ಇಲ್ಲ; ಆ ಅರಣ್ಯವು ಅನೇಕ ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು।
Verse 19
मृगसिंहैर्व॒तं घोरैरन्यैश्वापि वनेचरै: । तद् वन॑ मनुजव्याघ्र: सभृत्ययलवाहन:,वह सब ओर मृग और सिंह आदि भयंकर जन्तुओं तथा अन्य वनवासी जीवोंसे भरा हुआ था। नरश्रेष्ठ राजा दुष्यन्तने सेवक, सैनिक और सवारियोंके साथ नाना प्रकारके हिंसक पशुओंका शिकार करते हुए उस वनको रौंद डाला। वहाँ बाणोंके लक्ष्यमें आये हुए बहुत-से व्याप्रोंको महाराज दुष्यन्तने मार गिराया और कितनोंको सायकोंसे बींध डाला। शक्तिशाली पुरुषोंमें श्रेष्ठ नरेशने कितने ही दूरवर्ती हिंसक पशुओंको बाणोंद्वारा घायल किया। जो निकट आ गये, उन्हें तलवारसे काट डाला और कितने ही एण जातिके पशुओंको शक्ति नामक शस्त्रद्वारा मौतके घाट उतार दिया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಅರಣ್ಯವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜಿಂಕೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಭಯಂಕರ ವನಚರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಆಗ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಸೇವಕರು, ಸೇನೆ ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕ್ರೂರ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ದಾಟಿ ಸಾಗಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದ ಅನೇಕ ವ್ಯಾಘ್ರಗಳನ್ನು ಅವನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿದನು.
Verse 20
लोडयामास दुष्यन्त: सूदयन् विविधान् मृगान् । बाणगोचरसपम्प्राप्तांस्तत्र व्याप्रगणान् बहूनू,वह सब ओर मृग और सिंह आदि भयंकर जन्तुओं तथा अन्य वनवासी जीवोंसे भरा हुआ था। नरश्रेष्ठ राजा दुष्यन्तने सेवक, सैनिक और सवारियोंके साथ नाना प्रकारके हिंसक पशुओंका शिकार करते हुए उस वनको रौंद डाला। वहाँ बाणोंके लक्ष्यमें आये हुए बहुत-से व्याप्रोंको महाराज दुष्यन्तने मार गिराया और कितनोंको सायकोंसे बींध डाला। शक्तिशाली पुरुषोंमें श्रेष्ठ नरेशने कितने ही दूरवर्ती हिंसक पशुओंको बाणोंद्वारा घायल किया। जो निकट आ गये, उन्हें तलवारसे काट डाला और कितने ही एण जातिके पशुओंको शक्ति नामक शस्त्रद्वारा मौतके घाट उतार दिया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ನಾನಾವಿಧ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದ ಅನೇಕ ವ್ಯಾಘ್ರಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಅವನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.
Verse 21
पातयामास दुष्यन्तो निर्बिभेद च सायकै: । दूरस्थान् सायकै: कांश्चिदभिनत् स नराधिप:,वह सब ओर मृग और सिंह आदि भयंकर जन्तुओं तथा अन्य वनवासी जीवोंसे भरा हुआ था। नरश्रेष्ठ राजा दुष्यन्तने सेवक, सैनिक और सवारियोंके साथ नाना प्रकारके हिंसक पशुओंका शिकार करते हुए उस वनको रौंद डाला। वहाँ बाणोंके लक्ष्यमें आये हुए बहुत-से व्याप्रोंको महाराज दुष्यन्तने मार गिराया और कितनोंको सायकोंसे बींध डाला। शक्तिशाली पुरुषोंमें श्रेष्ठ नरेशने कितने ही दूरवर्ती हिंसक पशुओंको बाणोंद्वारा घायल किया। जो निकट आ गये, उन्हें तलवारसे काट डाला और कितने ही एण जातिके पशुओंको शक्ति नामक शस्त्रद्वारा मौतके घाट उतार दिया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ದುಷ್ಯಂತನು ಅನೇಕರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದನು. ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಲವರನ್ನೂ ಆ ನರಾಧಿಪನು ತನ್ನ ಶರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.
Verse 22
अभ्याशमागतांश्वान्यान् खड्गेन निरकृन्तत । कांश्चिदेणान् समाजघ्ने शक््त्या शक्तिमतां वर:,वह सब ओर मृग और सिंह आदि भयंकर जन्तुओं तथा अन्य वनवासी जीवोंसे भरा हुआ था। नरश्रेष्ठ राजा दुष्यन्तने सेवक, सैनिक और सवारियोंके साथ नाना प्रकारके हिंसक पशुओंका शिकार करते हुए उस वनको रौंद डाला। वहाँ बाणोंके लक्ष्यमें आये हुए बहुत-से व्याप्रोंको महाराज दुष्यन्तने मार गिराया और कितनोंको सायकोंसे बींध डाला। शक्तिशाली पुरुषोंमें श्रेष्ठ नरेशने कितने ही दूरवर्ती हिंसक पशुओंको बाणोंद्वारा घायल किया। जो निकट आ गये, उन्हें तलवारसे काट डाला और कितने ही एण जातिके पशुओंको शक्ति नामक शस्त्रद्वारा मौतके घाट उतार दिया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ನಾಯಿಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಶಕ್ತಿಮಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ಕೆಲ ಎಣಮೃಗಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿ (ಭಾಲ)ಯಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿದನು.
Verse 23
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्व मतिमतां वर । भगवन! वीरवर दुष्यन्तने शकुन्तलाको कैसे प्राप्त किया? मैं पुरुषसिंह दुष्यन्तके उस चरित्रको विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ। तत्त्वज्ञ मुने! आप बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं। अतः ये सब बातें बताइये,गदामण्डलतत्त्वज्ञक्ष॒चारामितविक्रम: । तोमरैरसिभिश्वापि गदामुसलकम्पनै: असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ತತ್ತ್ವಜ್ಞನೇ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ಭಗವನ್, ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠ ದುಷ್ಯಂತನು ಶಕುಂತಲೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು? ಮನುಷ್ಯಸಿಂಹನಾದ ದುಷ್ಯಂತನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳು. (ಮುಂದೆ) ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯ ರಾಜನು ಗದೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಿಸುವ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ತೋಮರ, ಖಡ್ಗ, ಗದೆ ಮತ್ತು ಮುಸಲಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಡಾನೆಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾ ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡಿದನು. ಅದ್ಭುತ ಶೌರ್ಯವಂತನಾದ ನೃಪತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯ ಸೈನ್ಯವು ಆ ವಿಶಾಲ ಅರಣ್ಯದ ಮೂಲೆಮೂಲೆಗೂ ಶೋಧಿಸಿತು. ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಘ್ರಗಳು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋದವು. ನಾಯಕರು ಹತರಾದ ಹಿಂಡುಗಳು ಆತಂಕದಿಂದ ಓಡಿದವು; ಕೆಲವು ಗುಂಪುಗಳು ಆర్తನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ದಾಹದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಒಣ ನದಿಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀರು ಸಿಗದೆ ನಿರಾಶರಾದವು; ಅತಿವೇಗದ ಓಟದ ಶ್ರಮದಿಂದ ಕಳೆತು ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೊಂಡು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಹಸಿವು, ದಾಹ ಮತ್ತು ದಣಿವಿನಿಂದ ನಲುಗಿದ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಚದುರಿಕೊಂಡು ಬಿದ್ದಿದ್ದವು.
Verse 24
चचार स विनिष्नन् वै स्वैरचारान् वनद्विपान् । राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधेश्व समरप्रियै:,असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವೈರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವನದ್ವಿಪಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಿರುಗಾಡಿದನು. ಅದ್ಭುತ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯ ಯೋಧರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಆ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆದೋರಿಸಿ ಶೋಧಿಸಿದನು; ರಾಜಬಲದ ಆ ಅತಿರೇಕವು ವನವನ್ನು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಭಯಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು.
Verse 25
लोड्यमानं महारण्यं तत्यजु: सम मृगाधिपा: । तत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च,असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ತುಳಿದು ಹಿಂಸಿಸಿ ಓಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮೃಗಾಧಿಪರು—ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ಹುಲಿಗಳು—ಅದನ್ನು ತೊರೆದು ಓಡಿಹೋದವು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗುಂಪುಗಳು ತಮ್ಮ ಗುಂಪಿನ ನಾಯಕರು ಹತರಾದ ಕಾರಣ ಭೀತಿಯಿಂದ ಓಡಿದವು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಚದುರಿದ ಗುಂಪುಗಳು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಾರಿಯಾದವು.
Verse 26
मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्तत: । शुष्काश्चापि नदीर्गत्वा जलनैराश्यकर्शिता:,असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮರುಮರು ಕೂಗಾಡಿದವು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ನೀರಿನ ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಒಣಗಿದ ನದಿಪಾತ್ರಗಳಿಗೂ ಹೋದವು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕೂಡ ನೀರು ಸಿಗದೆ ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವು.
Verse 27
व्यायामक्लान्तह्ृदया: पतन्ति सम विचेतस: । क्षुत्पिपासापरीताश्र श्रान्ताश्न॒ पतिता भुवि,असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ನಿರಂತರ ಓಟದ ವ್ಯಾಯಾಮದಿಂದ ಹೃದಯಗಳು ದಣಿದು, ಚೇತನತೆ ಅಸ್ಥಿರವಾದ ಜೀವಿಗಳು ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತುಂಬಾ ದಣಿದು ಅವರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು.
Verse 28
केचित् तत्र नरव्याप्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितै: । केचिदग्निमथोत्पाद्य संसाध्य च वनेचरा:,वहाँ कितने ही व्याप्र-स्वभावके नृशंस जंगली मनुष्य भूखे होनेके कारण कुछ मृगोंको कच्चे ही चबा गये। कितने ही वनमें विचरनेवाले व्याध वहाँ आग जलाकर मांस पकानेकी अपनी रीतिके अनुसार मांसको कूट-कूटकर राँधने और खाने लगे। उस वनमें कितने ही बलवान् और मतवाले हाथी अस्त्र-शस्त्रोंके आघातसे क्षत-विक्षत होकर सूँड़को समेटे हुए भयके मारे वेगपूर्वक भाग रहे थे। उस समय उनके घावोंसे बहुत-सा रक्त बह रहा था और वे मल-मूत्र करते जाते थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಹಸಿವಿನಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು ವ್ಯಾಘ್ರಸ್ವಭಾವಿಗಳಾಗಿ, ಭಕ್ಷ್ಯವಲ್ಲದುದನ್ನೂ ತಿನ್ನತೊಡಗಿದರು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲ ವನಚರರು ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ, ತಮ್ಮ ರೂಢಿಯಂತೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಬೇಯಿಸಿ ಭುಂಜಿಸಿದರು.
Verse 29
भक्षयन्ति सम मांसानि प्रकुट्य विधिवत् तदा । तत्र केचिद् गजा मत्ता बलिन: शस्त्रविक्षता:,वहाँ कितने ही व्याप्र-स्वभावके नृशंस जंगली मनुष्य भूखे होनेके कारण कुछ मृगोंको कच्चे ही चबा गये। कितने ही वनमें विचरनेवाले व्याध वहाँ आग जलाकर मांस पकानेकी अपनी रीतिके अनुसार मांसको कूट-कूटकर राँधने और खाने लगे। उस वनमें कितने ही बलवान् और मतवाले हाथी अस्त्र-शस्त्रोंके आघातसे क्षत-विक्षत होकर सूँड़को समेटे हुए भयके मारे वेगपूर्वक भाग रहे थे। उस समय उनके घावोंसे बहुत-सा रक्त बह रहा था और वे मल-मूत्र करते जाते थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಕಠಿಣ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಭಕ್ಷಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲ ಬಲಿಷ್ಠ, ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಗಜಗಳು ಶಸ್ತ್ರಾಘಾತಗಳಿಂದ ಕ್ಷತವಿಕ್ಷತರಾಗಿ, ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದು ಭಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದರು.
Verse 30
संकोच्याग्रकरान् भीता: प्रद्रवन्ति सम वेगिता: । शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु,वहाँ कितने ही व्याप्र-स्वभावके नृशंस जंगली मनुष्य भूखे होनेके कारण कुछ मृगोंको कच्चे ही चबा गये। कितने ही वनमें विचरनेवाले व्याध वहाँ आग जलाकर मांस पकानेकी अपनी रीतिके अनुसार मांसको कूट-कूटकर राँधने और खाने लगे। उस वनमें कितने ही बलवान् और मतवाले हाथी अस्त्र-शस्त्रोंके आघातसे क्षत-विक्षत होकर सूँड़को समेटे हुए भयके मारे वेगपूर्वक भाग रहे थे। उस समय उनके घावोंसे बहुत-सा रक्त बह रहा था और वे मल-मूत्र करते जाते थे
ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು (ಸೊಂಡಿಲನ್ನು) ಒಳಗೆಳೆದು ಸಮವೇಗದಿಂದ ಓಡಿದರು. ಓಡುತ್ತಾ ಮಲಮೂತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಗಾಯಗಳಿಂದ ಬಹಳ ರಕ್ತ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 31
वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान् बहून् । तद् वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम् | व्यरोचत मृगाकीर्ण राज्ञा हतमृगाधिपम्,बड़े-बड़े जंगली हाथियोंने भी वहाँ भागते समय बहुत-से मनुष्योंको कुचल डाला। वहाँ बाणरूपी जलकी धारा बरसानेवाले सैन्यरूपी बादलोंने उस वनरूपी व्योमको सब ओरसे घेर लिया था। महाराज दुष्यन्तने जहाँके सिंहोंको मार डाला था, वह हिंसक पशुओंसे भरा हुआ वन बड़ी शोभा पा रहा था
ಅಲ್ಲಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಕಾಡುಗಜಗಳು ಓಡುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತುಳಿದುಹಾಕಿದವು. ಆ ಅರಣ್ಯವು ಆಕಾಶದಂತೆ—ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸೇನೆ-ಮೇಘಗಳು ಬಾಣವರ್ಷದ ಧಾರೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಆ ವನವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಂಗೊಳಿಸಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಅದರ ಮೃಗಾಧಿಪತಿಯನ್ನು (ಸಿಂಹವನ್ನು) ಸಂಹರಿಸಿದ್ದನು.
Verse 69
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने एकोनसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಶಕುಂತಲೋಪಾಖ್ಯಾನವಿಷಯಕ ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 103
यस्य बाहुबलं प्राप्प न भवन्त्यसुहृदूगणा: । वहाँ देखती हुई स्त्रियोंने उन्हें वज्रपाणि इन्द्रके समान समझा और आपसमें वे इस प्रकार बातें करने लगीं--“सखियो! देखो तो सही, ये ही वे पुरुषसिंह महाराज दुष्यन्त हैं, जो संग्रामभूमिमें वसुओंके समान पराक्रम दिखाते हैं, जिनके बाहुबलमें पड़कर शत्रुओंका अस्तित्व मिट जाता है”
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಮಹಿಳೆಯರು ಅವನನ್ನು ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಸಖಿಯರೇ, ನೋಡು! ಇವನೇ ಆ ನರಸಿಂಹ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತ; ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಸುಗಳಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವವನು. ಇವನ ಬಾಹುಬಲದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಉಳಿಯದು.”
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether a ruler may deny a privately established relationship and child due to public doubt; the text evaluates this as a conflict between reputation-management and the non-negotiable duty of satya and पुत्रधर्म.
Truth is treated as the highest dharma and a stabilizing public good: discernment in speech, self-scrutiny, and fidelity to one’s obligations are presented as superior to mere external prestige or ritual magnitude.
A formal phalaśruti is not stated; instead, the chapter offers meta-validation through narrative authority (celestial testimony) and genealogical consequence: Bharata’s recognition becomes the legitimizing hinge for the Bhārata lineage and the epic’s historical self-identification.