Adhyaya 223
Śārṅgaka-stuti to Agni during the Khāṇḍava Conflagration (शार्ङ्गक-स्तुतिः / अग्नि-स्तुतिः)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha Upākhyāna (Episode of the Khāṇḍava Forest Conflagration and the Śārṅgaka Birds)
This chapter stages a tightly structured crisis dialogue among the Śārṅgaka birds and Agni. Jarītāri opens with a maxim on foresight: the intelligent remain awake before adversity and do not succumb to distress when hardship arrives; the unmindful, surprised by crisis, becomes confused. The brothers affirm Jarītāri’s courage and wisdom, while also articulating jyeṣṭha-dharma—the eldest must protect; if the elder lacks discernment, the younger cannot compensate. As the fire approaches (depicted with vivid epithets: seven-tongued, emaciated, licking flames), Vaiśaṃpāyana frames Jarītāri’s response: he offers stuti with folded hands. The hymns identify Agni as cosmic mediator—wind’s essence, water’s womb, sun-like rays, sustainer of beings, consumer and transformer of offerings, and cyclical agent of creation and reconstitution. The birds explicitly seek refuge, claiming no protector other than Agni. Agni responds that Droṇa’s words are brahman-like and recalls Mandapāla’s prior notification to spare the young; he invites a request. Droṇa petitions that predatory cats be placed into Agni’s jaws, removing the immediate threat. Agni assents, spares the birds, and continues to burn Khāṇḍava, fulfilling the broader narrative trajectory while honoring the negotiated protection.
Chapter Arc: खाण्डववन-दाह की योजना में अग्नि अपने पूर्व-पराभव का वृत्तान्त और बाधा का संकेत देता है—इन्द्र की वर्षा से वह बार-बार रोका गया है; अब उसे ऐसे सहायक चाहिए जो देव-वर्षा को भी निष्फल कर दें। → अग्नि ब्रह्मा के पास जाकर ‘यथान्याय’ सब निवेदन करता है; ब्रह्मा विचार कर उपाय बताता है कि उचित काल-क्षण और समर्थ मानव-वीर के सहारे ही खाण्डव दहेगा। उधर अर्जुन अपनी व्यावहारिक कठिनाइयाँ रखता है—उसके बाहुबल के अनुरूप धनुष नहीं, अक्षय बाणों का भार साधारण रथ नहीं ढो सकता, और कृष्ण के पराक्रम के तुल्य आयुध भी चाहिए। → अर्जुन सीधे लक्ष्य पर आता है: ‘भगवन्, ऐसा उपाय बताइये जिससे मैं इन्द्र की वर्षा को रोक सकूँ’—यानी देव-शक्ति के प्रतिरोध का संकल्प, और साथ ही दिव्य अस्त्र-शस्त्र/रथ/अश्व की माँग, ताकि अग्नि का कार्य सिद्ध हो। → अग्नि अर्जुन-कृष्ण की शर्तों और आवश्यकताओं को स्वीकारते हुए उन्हें ‘करणानि समर्थानि’ देने की दिशा में संवाद को स्थिर करता है—पुरुषार्थ वे करेंगे, साधन वह उपलब्ध कराएगा; इस प्रकार खाण्डव-दाह की तैयारी निर्णायक रूप से आगे बढ़ती है। → दिव्य साधनों का वास्तविक दान और इन्द्र-वर्षा के विरुद्ध प्रत्यक्ष प्रतिरोध अगले प्रसंग में फूटने को है—क्या मनुष्य-वीर देव-राज की वर्षा को रोक पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत खाण्डवदाहपर्वमें अग्निपराभवविषयक दो सौ बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२२ ॥। ऑपनआक्राा बछ। अर: 2 त्रयोविशर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: अर्जुनका अग्निकी प्रार्थना स्वीकार करके उनसे दिव्य धनुष एवं रथ आदि माँगना वैशम्पायन उवाच स तु नैराश्यमापन्न: सदा ग्लानिसमन्वित: । पितामहमुपागच्छत् संक्रुद्धो हव्यवाहन:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಜನಮೇಜಯನೇ! ವಿಫಲತೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಗಾಢ ನಿರಾಶೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಅವನು ಸದಾ ಕ್ಲಾಂತಿ-ಗ್ಲಾನಿಯಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು।
Verse 2
तच्च सर्व यथान्यायं ब्रह्मुणे संन्यवेदयत् । उवाच चैनं भगवान् मुहूर्त स विचिन्त्य तु,वहाँ उन्होंने ब्रह्माजीसे सब बातें यथोचित रीतिसे कह सुनायीं। तब भगवान् ब्रह्माजी दो घड़ीतक विचार करके उनसे बोले--
ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಚಿಂತಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು।
Verse 3
उपाय: परिदृष्टो मे यथा त्वं धक्ष्यसेडनघ । कालं च कंचित् क्षमतां ततस्त्वं धक्ष्यसेडनल
“ಅನಘನೇ! ನೀ ಖಾಂಡವವನವನ್ನು ದಹಿಸಬಲ್ಲ ಮಾರ್ಗವು ನನಗೆ ಗೋಚರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಸಹನದಿಂದ ಕಾಯಬೇಕು; ನಂತರ, ಹೇ ಅನಲ, ನೀ ಖಾಂಡವವನ್ನು ದಹಿಸಬಲ್ಲೆ.”
Verse 4
भविष्यत: सहायौ ते नरनारायणौ तदा । ताभ्यां त्वं सहितो दावं धक्ष्यसे हव्यवाहन,“हव्यवाहन! उस समय नर और नारायण तुम्हारे सहायक होंगे। उन दोनोंके साथ रहकर तुम उस वनको जला सकोगे”
“ಹವ್ಯವಾಹನನೇ! ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನರ-ನಾರಾಯಣರು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯಕರಾಗುವರು. ಅವರಿಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ನೀ ಆ ವನವನ್ನು ದಹಿಸಬಲ್ಲೆ.”
Verse 5
एवमस्त्विति त॑ वल्निब्रह्याणं प्रत्यभाषत । सम्भूतौ तौ विदित्वा तु नरनारायणावृषी
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಅಗ್ನಿದೇವನಿಗೂ “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ನರ-ನಾರಾಯಣ ಋಷಿಗಳು ಅವತಾರಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆಂದು ಅಗ್ನಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಮರಣವಾಯಿತು; ಓ ರಾಜನೇ, ಆಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು.
Verse 6
कालस्य महतो राजंस्तस्य वाक्यं स्वयम्भुव: । अनुस्मृत्य जगामाथ पुनरेव पितामहम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಬಹುಕಾಲ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು.
Verse 7
अब्रवीच्च तदा ब्रह्मा यथा त्वं धक्ष्यसेडनल । खाण्डवं दावमद्यैव मिषतो5स्य शचीपते:,उस समय ब्रह्माजीने कहा--'अनल! अब जिस प्रकार तुम इन्द्रके देखते-देखते अभी खाण्डववन जला सकोगे, वह उपाय सुनो
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಅನಲ! ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನು ನೋಡುತ್ತಿರಲೂ ಇಂದುಲೇ ಖಾಂಡವ ವನವನ್ನು ದಹಿಸಬಲ್ಲ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳು.”
Verse 8
नरनारायणोौ यौ तौ पूर्वदेवी विभावसो । सम्प्राप्ती मानुषे लोके कार्यार्थ हि दिवौकसाम्,“विभावसो! आदिदेव नर और नारायण मुनि इस समय देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये मनुष्यलोकमें अवतीर्ण हुए हैं
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ವಿಭಾವಸು! ಆ ಇಬ್ಬರು ಆದಿದೇವರಾದ ನರ-ನಾರಾಯಣರು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈಗ ಮಾನವಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.”
Verse 9
अर्जुन वासुदेवं च यौ तौ लोको5भिमन्यते । तावेतौ सहितावेहि खाण्डवस्य समीपत:,“वहाँके लोग उन्हें अर्जुन और वासुदेवके नामसे जानते हैं। वे दोनों इस समय खाण्डववनके पास ही एक साथ बैठे हैं
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ಜನರು ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರೇ ಅವರು; ತಿಳಿದುಕೋ, ಅವರು ಈಗ ಖಾಂಡವ ವನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ.”
Verse 10
तौ त्वं याचस्व साहाय्ये दाहार्थ खाण्डवस्य च । ततो थक्ष्यसि त॑ दावं रक्षितं त्रिदशैरपि
ಖಾಂಡವವನವನ್ನು ದಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಬೇಡು. ಆಗ ಇಂದ್ರಾದಿ ತ್ರಿದಶರು ರಕ್ಷಿಸಿದರೂ ಸಹ ನೀನು ಆ ದಾವಾನಲವನ್ನು ದಹಿಸಬಲ್ಲೆ.
Verse 11
तौ तु सत्त्वानि सर्वाणि यत्नतो वारयिष्यत: । देवराजं च सहितौ तत्र मे नास्ति संशय:
ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೃಢ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅರಣ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವರು; ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಎದುರಿಸುವರು—ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 12
एतच्छुत्वा तु वचन त्वरितो हव्यवाहनः । कृष्णपार्थावुपागम्य यमर्थ त्वभ्यभाषत
ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹವ್ಯವಾಹನ (ಅಗ್ನಿ) ತಕ್ಷಣವೇ ತ್ವರಿತನಾದನು. ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ)ರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತಾನು ಬಂದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.
Verse 13
त॑ ते कथितवानस्मि पूर्वमेव नृपोत्तम | तच्छुत्वा वचन त्वग्नेर्बीभत्सुर्जातवेदसम्
ಓ ನೃಪೋತ್ತಮ! ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಬೀಭತ್ಸು (ಅರ್ಜುನ) ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಜಾತವೇದಸ (ಅಗ್ನಿದೇವ)ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 14
अब्रवीन्नपशार्दूल तत्कालसदृशं वच: । दिधक्षुं खाण्डवं दावमकामस्य शतक्रतो:
ನರಶಾರ್ದೂಲ (ಅರ್ಜುನ)ನು ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು—ಖಾಂಡವವನವನ್ನು ದಹಿಸಲು ಬಯಸಿದ (ಅಗ್ನಿ) ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ) ಅಸಮ್ಮತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ.
Verse 15
अजुन उवाच उत्तमास्त्राणि मे सन्ति दिव्यानि च बहूनि च । यैरहं शक्नुयां योद्धुमपि वज्धरान् बहून्
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು—ಭಗವನ್! ನನ್ನ ಬಳಿ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಆದ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ನಾನು ಒಬ್ಬನಲ್ಲ, ಅನೇಕ ವಜ್ರಧಾರಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಲ್ಲೆನು.
Verse 16
धनुर्मे नास्ति भगवन् बाहुवीर्येण सम्मितम् । कुर्वतः समरे यत्नं वेगं यद् विषहेन्मम,परंतु मेरे पास मेरे बाहुबलके अनुरूप धनुष नहीं है, जो समरभूमिमें युद्धके लिये प्रयत्न करते समय मेरा वेग सह सके
ಆದರೆ, ಭಗವನ್! ನನ್ನ ಬಾಹುಬಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ ಧನುಸ್ಸು ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಲ್ಲ; ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವಾಗ ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಬಲ್ಲದು ಇಲ್ಲ.
Verse 17
शरैश्व मे<र्थों बहुभिरक्षयै: क्षिप्रमस्यत: । न हि वोढुं रथ: शक्त: शरान् मम यथेप्सितान्
ಇನ್ನೂ, ವೇಗವಾಗಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಲು ನನಗೆ ಕ್ಷಯವಾಗದ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳು ಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಥವೂ ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಲ್ಲ.
Verse 18
अश्वांश्व दिव्यानिच्छेयं पाण्डुरान् वातरंहस: । रथं च मेघनिर्घोष॑ सूर्यप्रतिमतेजसम्
ನಾನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ವೇಗವಿರುವ ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ದಿವ್ಯ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರ ಘೋಷವಿರುವ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಥವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 19
तथा कृष्णस्य वीर्येण नायुधं विद्यते समम् । येन नागान् पिशाचांश्व निहन्यान्माधवो रणे
ಅದೇ ರೀತಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಆಯುಧವೇ ಇಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಮಾಧವನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಾಗರನ್ನೂ ಪಿಶಾಚರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲನು.
Verse 20
उपायं कर्मसिद्धौ च भगवन् वक्तुमहसि । निवारयेयं येनेन्द्रं वर्षमाणं महावने,भगवन्! इस कार्यकी सिद्धिके लिये जो उपाय सम्भव हो, वह मुझे बताइये, जिससे मैं इस महान् वनमें जल बरसाते हुए इन्द्रको रोक सकूँ
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭಗವನ್! ಈ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು; ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರನನ್ನು ನಾನು ತಡೆಯುವ ವಿಧಾನವೇನು? ತಿಳಿಸು।
Verse 21
पौरुषेण तु यत् कार्य तत् कर्तारौ स्व पावक । करणानि समर्थानि भगवन् दातुमहसि
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭಗವನ್ ಅಗ್ನಿದೇವ! ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮರ್ಥ ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ನೀವು ದಯಪಾಲಿಸಿ ನೀಡಬೇಕು।
Verse 223
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि अर्जुनाग्निसंवादे त्रयोविंशत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಖಾಂಡವದಾಹಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ–ಅಗ್ನಿ ಸಂವಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಎರಡೂ ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond ethically and effectively to unavoidable crisis: whether to panic and lose discernment or to exercise foresight, assume protective responsibility (especially as the eldest), and seek refuge through appropriate, truthful, and purposeful speech.
The chapter teaches apramāda (non-negligence): preparedness and wakeful intelligence reduce suffering during adversity. It also affirms that leadership is protective service, and that calibrated speech (stuti/petition) can mediate outcomes even when facing overwhelming forces.
No explicit phalaśruti is stated. The meta-commentary is implicit in the frame: Vaiśaṃpāyana’s narration positions the episode as an instructive exemplar of dharma under pressure—how prior commitments, right praise, and clear requests shape a constrained but meaningful resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.