Shloka 23

अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि

Devanagari script

तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम्

Transliteration

tuṅgāgrair nīlapuṣpastabakabharanataprāṃśuśākhair aśokair dolāprāntāntanīlaśrutisukhajanakair bhāsitāntaṃ manojñaiḥ rātrau candrasya bhāsā kusumitatilakairekatāṃ samprayātaṃ chāyāsuptaprabuddhasthitahariṇakulāluptadūrvāṅkurāgram

Translation

ಎತ್ತರದ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ಮನೋಹರ ವಿಸ್ತಾರವು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು—ಗಾಢ ನೀಲಿ ಪುಷ್ಪಸ್ತಬಕಗಳ ಭಾರದಿಂದ ಅವರ ಉನ್ನತ ಶಾಖೆಗಳು ವಾಲಿದ್ದವು; ಊಯಲಗಳ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ನೀಲವರ್ಣದ ಗುಂಜನ ಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಸುಖ ನೀಡಿತು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯೊಂದಿಗೆ ಏಕವಾಗಿಬಿಟ್ಟು, ಅರಳಿದ ತಿಲಕಚಿಹ್ನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣಿತು. ನೆರಳಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿದ್ರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿತು; ದೂರ್ವಾ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೊಗ್ಗಿನ ತುದಿಯೂ ತುಳಿಯಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಪವಿತ್ರ ನಿಶ್ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಪಶುವಿನ ಪಾಶಗಳನ್ನು ಶಾಂತ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಸಡಿಲಿಸುವ ಪತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಕ್ತಿ ಮನದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ।

Word by Word

• तुङ्गाग्रैः: with lofty tops

• नीलपुष्प-स्तबक: clusters of dark-blue flowers

• भर-नत: bent by weight

• प्रांशु-शाखैः: with tall/lofty branches

• अशोकैः: with aśoka trees

• दोला: swing

• प्रान्त-अन्त: at the far ends

• नील: dark-blue/deep-toned

• श्रुति-सुख-जनकैः: producing pleasure for the hearing (pleasant sound)

• भासित-अन्तम्: whose expanse is made radiant

• मनोज्ञैः: charming, delightful

• रात्रौ: at night

• चन्द्रस्य: of the moon

• भासा: by radiance/light

• कुसुमित-तिलकैः: by blossoming tilaka-like marks

• एकताम्: oneness, unity

• सम्प्रयातम्: having attained/merged into

• छाया: shade

• सुप्त: asleep

• प्रबुद्ध: awakened

• स्थित: standing/remaining

• हरिण-कुल: herd of deer

• अलुप्त: not destroyed/undisturbed

• दूर्वा-अङ्कुर-अग्रम्: the tips of dūrvā grass sprouts

Speaker

Suta Goswami (narrating to the sages of Naimisharanya)

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the importance of this verse in the context of Linga worship?

The verse sanctifies the worship-setting: a pure, undisturbed grove and moonlit stillness are portrayed as naturally turning the mind inward—supporting liṅga-upāsanā where the paśu approaches Pati through calmness, purity, and focused contemplation.

How does this verse describe the nature of Shiva (Shiva-tattva)?

Though Shiva is not described directly, the scene functions as a tattva-indicator: Shiva-tattva is the still, luminous ground in which agitation subsides—like moonlight unifying the landscape—hinting at Pati as the serene Lord who dissolves pasha (bondage) through inner clarity.

What ritualistic or Yogic practice is highlighted here?

It implies nocturnal dhyāna and sattvic temple-grove worship—an atmosphere suited to Pāśupata-oriented inwardness, where sense-restraint and tranquil attention support liṅga-pūjā and contemplation of Pati.