Shloka 1
Steya-doṣa-nirūpaṇa (On the Nature and Gravity of Theft) — within the Hayagrīva–Agastya Saṃvāda frame
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने हिंसाद्यस्वरूपकथनं नाम षष्ठो ऽध्यायः इन्द्र उवाच भगवन्सर्वमाख्यातं हिंसाद्यस्य तु लक्षणम् / स्तेयस्य लक्षणं किं वा तन्मे विस्तरतो वद
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne hiṃsādyasvarūpakathanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ indra uvāca bhagavansarvamākhyātaṃ hiṃsādyasya tu lakṣaṇam / steyasya lakṣaṇaṃ kiṃ vā tanme vistarato vada
Translation
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಹಯಗ್ರೀವ-ಅಗಸ್ತ್ಯ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿನ ಲಲಿತೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂಸಾದಿಗಳ ಸ್ವರೂಪಕಥನ’ ಎಂಬ ಆರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ. ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು— ಭಗವನ್! ಹಿಂಸಾದಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೀವು ಎಲ್ಲವೂ ವಿವರಿಸಿದ್ದೀರಿ; ಆದರೆ ಕಳ್ಳತನ (ಸ್ತೇಯ)ದ ಲಕ್ಷಣವೇನು? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative/closure particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/locative)
TypeNoun
Rootश्री-ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक; श्री + ब्रह्माण्ड)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा-पुराण (प्रातिपदिक; महा + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारयः
उत्तरभागेin the latter section
उत्तरभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर-भाग (प्रातिपदिक; उत्तर + भाग)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (उत्तरः भागः)
हयग्रीवागस्त्यसंवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीवागस्त्यसंवादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव-अगस्त्य-संवाद (प्रातिपदिक; हयग्रीव + अगस्त्य + संवाद)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (हयग्रीवागस्त्ययोः संवादः)
ललितोपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललितोपाख्याने:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता-उपाख्यान (प्रातिपदिक; ललिता + उपाख्यान)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
हिंसाद्यस्वरूपकथनम्the description of the nature of violence etc.
हिंसाद्यस्वरूपकथनम्:
Karta (कर्ता/heading)
TypeNoun
Rootहिंसा-आदि-स्वरूप-कथन (प्रातिपदिक; हिंसा + आदि + स्वरूप + कथन)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (हिंसादीनां स्वरूपस्य कथनम्)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक-अव्यय (indeclinable indicating title: ‘named’)
षष्ठःsixth
षष्ठः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootषष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (अध्यायः)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (वदति) (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
भगवन्O Lord / venerable one
भगवन्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
सर्वम्everything
सर्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
आख्यातम्has been explained/told
आख्यातम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootआ-√ख्या (ख्यायते/ख्यात) (धातु) + क्त; आख्यात (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘सर्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्
हिंसाद्यस्यof violence etc.
हिंसाद्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootहिंसा-आदि (प्रातिपदिक; हिंसा + आदि)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; तत्पुरुषः (हिंसादेः)
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle: but/indeed)
लक्षणम्definition/characteristic
लक्षणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
स्तेयस्यof theft
स्तेयस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootस्तेय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
लक्षणम्definition
लक्षणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; ‘वद’ इत्यस्य कर्म
किम्what
किम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; प्रश्नवाचक
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-निपात (disjunctive particle: or)
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘वद’ इत्यस्य कर्म
मेto me / for me
मे:
Sampradana (सम्प्रदान/Dative)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी (Genitive/Dative), एकवचन; एन्क्लिटिक रूप
विस्तरतःin detail
विस्तरतः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootविस्तर (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावार्थे तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (adverb: in detail)
वदtell (you)
वद:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वद् (वदति) (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्