Shloka 1
Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention
Amṛtamanthana-Prasaṅga
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अमृतमन्थनं नाम नवमो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ देवा महेन्द्राद्या विष्णुना प्रभविष्मुना / अङ्गीकृता महाधीराः प्रमोदं परमं ययुः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne amṛtamanthanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca atha devā mahendrādyā viṣṇunā prabhaviṣmunā / aṅgīkṛtā mahādhīrāḥ pramodaṃ paramaṃ yayuḥ
Translation
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತಮಂಥನ’ ಎಂಬ ಒಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ. ಹಯಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು—ಅಂದು ಮಹೇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರುಗಳು ಪ್ರಭವಿಷ್ಣುವಾದ ವಿಷ್ಣುವಿಂದ ಅಂಗೀಕೃತರಾಗಿ, ಮಹಾಧೀರರಾಗಿ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆದರು.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्ति-सूचक अव्यय (quotative/closing particle)
श्रीब्रह्माण्डमहापुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड + महापुराण (प्रातिपदिक)
Formसमास-समूह (तत्पुरुष/कर्मधारय-प्राय), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
उत्तरभागेin the latter section
उत्तरभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (उत्तरः भागः), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
हयग्रीवागस्त्यसंवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीवागस्त्यसंवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव + अगस्त्य + संवाद (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व (हयग्रीवश्च अगस्त्यश्च) + तत्पुरुष (तयोः संवादः), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
ललितोपाख्यानेin the Lalitā episode/narrative
ललितोपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (ललितायाः उपाख्यानम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
अमृतमन्थनम्the churning for nectar
अमृतमन्थनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअमृत + मन्थन (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (अमृतस्य मन्थनम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable used to denote 'named/called')
नवमःninth
नवमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनवम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अध्यायः इति विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हयग्रीवःHayagrīva
हयग्रीवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formआरम्भ/अनन्तर-अव्यय (then/now)
देवाःthe gods
देवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
महेन्द्राद्याःbeginning with Mahendra (Indra)
महेन्द्राद्याः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहेन्द्र + आदि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (महेन्द्रः आदिः येषाम्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; देवाः इति विशेषण
विष्णुनाby Viṣṇu
विष्णुना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
प्रभविष्मुनाby the mighty Viṣṇu
प्रभविष्मुना:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootप्रभ + विष्णु (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (प्रभुः विष्णुः), पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विष्णुना इति विशेषण; पाठभेद: प्रभविष्णुना (विष्मुना = विष्णुना)
अङ्गीकृताःaccepted, approved
अङ्गीकृताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअङ्गी + कृ (धातु) → अङ्गीकृत (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; देवाः इति विशेषण; अर्थः: 'accepted/approved'
महाधीराःgreat and steadfast
महाधीराः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहा + धीर (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (महान् धीरः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; देवाः इति विशेषण
प्रमोदम्joy, delight
प्रमोदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रमोद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
परमम्supreme, highest
परमम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; प्रमोदम् इति विशेषण
ययुःwent, attained
ययुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootया (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद