Adhyaya 33
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च (Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಸಭೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರವಕ್ತೃಗಳನ್ನು ‘ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ’ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರುತಋಷಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ವೇದಶಾಖೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರು–ಶಿಷ್ಯ–ಪ್ರಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಯುಗಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾ-ವರ್ಗೀಕರಣವು ಶಾಖಾ-ಜಾಲಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಥಾರಸವಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾಪನೆ—ಯುಗ/ಮನ್ವಂತರಾದಿ ತತ್ತ್ವಗಳು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಮಾನವ ಪ್ರಸಾರಕರ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಮಾನಕೀಕರಿಸುವ ಸಂಗ್ರಹ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವಾಯುಪ್ರೋಕ್ತ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ದ್ವಿತೀಯ ಅನುಷಂಗಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ಯುಗಪ್ರಜಾಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಋಷಿಪ್ರವರವರ್ಣನ’ ಎಂಬ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ. ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಋಷಿಗಳ ಪುತ್ರರೂ ‘ಋಷಿಪುತ್ರಕ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರವಕ್ತಾರರನ್ನು ನಾಮসহ ತಿಳಿಯಿರಿ.
Verse 2
सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः / बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा
ಈಗ ಪ್ರಧಾನ ಶ್ರುತಋಷಿಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಹ್ವೃಚ, ಭಾರ್ಗವ, ಪೈಲ, ಸಾಂಕೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಜಾಜಲಿ—ಇವರು.
Verse 3
संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः / उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः
ಸಂಧ್ಯಾಸ್ತಿ, ಮಾಠರ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಪರಾಶರ, ಉಪಮನ್ಯು, ಇಂದ್ರಪ್ರಮತಿ, ಮಾಡೂಕಿ ಮತ್ತು ಶಾಕಲಿ—ಇವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.
Verse 4
बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा / पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः
ಬಾಷ್ಕಲಿ, ಶೋಕಪಾಣಿ, ನೈಲ, ಪೈಲ, ಅಲಕ; ಹಾಗೆಯೇ ಪನ್ನಗ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಗಂತ—ಇವರೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಎಂಭತ್ತಾರು ಶ್ರುತಋಷಿಗಳು.
Verse 5
एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः / वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः
ಇವರು ಬಹ್ವೃಚ ಶಾಖೆಯ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವಿಜ ಶ್ರುತಋಷಿಗಳು—ವೈಶಂಪಾಯನ, ಲೌಹಿತ್ಯ, ಕಂಠ, ಕಾಲ, ಅವಶಾವಧ.
Verse 6
श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः / तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः
ಶ್ಯಾಮಾಪತಿ, ಪಲಾಡು, ಆಲಂಬಿ, ಕಮಲಾಪತಿ; ಇವರ ಶಿಷ್ಯ-ಪ್ರಶಿಷ್ಯರು ಸೇರಿ ಎಂಭತ್ತಾರು ಶ್ರುತಋಷಿಗಳು.
Verse 7
एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः / चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च
ಇವರು ದ್ವಿಜರ್ಷಿಗಳು, ‘ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು—ಚೈಮಿನಿ, ಸಭರದ್ವಾಜ, ಕಾವ್ಯ, ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಯಂಜಿ.
Verse 8
हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा / लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः
ಹಿರಣ್ಯನಾಭ, ಕೌಶಿಲ್ಯ, ಲೌಗಾಕ್ಷಿ, ಕುಸುಮಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಲಂಗಲಿ, ಶಾಲಿಹೋತ್ರ, ಮತ್ತು ಭಾರ್ಗವ ಶಕ್ತಿರಾಜ.
Verse 9
सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः / षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः
ಸಾಮಗಾನಗಳ ಆಚಾರ್ಯನು ಐಲ ರಾಜ ಪುರೂರವನು; ಮತ್ತು ಅವರ ಇನ್ನೂ ನಲವತ್ತಾರು ಶಿಷ್ಯರು ಶ್ರುತಿ-ಋಷಿಗಳೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 10
कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः / लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः
ಕೌಶೀತಿ, ಕಂಕಮುದ್ಗ, ಪರಾಶರನೊಡನೆ ಕುಂಡಕ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಲೋಭಾಲೋಭ, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಬಲ—ಇವರೂ ಇದ್ದರು.
Verse 11
क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् / इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः
ಕ್ರಂಥಲ, ಮದಗಲ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಧರ್ಮವಿತ್—ಇಂತೆ ಇವರು ತೊಂಬತ್ತು ಮಂದಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಹೋತ್ರನಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.
Verse 12
चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् / चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः
ಚರಕಾಧ್ವರ್ಯವ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅನుమಂತ್ರ; ಚಲೂಭಿ, ಸುಮತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇವವರ—ಇವರೂ ಇದ್ದರು.
Verse 13
अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च / तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा
ಅನುಕೃಷ್ಣ, ಆಯು, ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಭೂಮಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರೀತ, ಕೃಶಾಶ್ವ, ಸುಮೂಲಿ ಮತ್ತು ಬಾಷ್ಕಲಿ—ಇವರೂ ಇದ್ದರು.
Verse 14
चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः / वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा
ಚರಕ, ಅಧ್ವರ್ಯು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳು—ಆ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರು; ವ್ಯಾಸಪುತ್ರ ಜ್ಞಾನಿ ಶುಕ, ಲೌಕಿ ಮತ್ತು ಬಹುಶ್ರವ ಕೂಡ ಇದ್ದರು।
Verse 15
सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः / आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा
ಸೋಮಾವಿರತುನಾಂತಕ್ಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಧೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಯಪ; ಆರಣ್ಯ, ಇಲಕ, ಉಪಮನ್ಯು ಮತ್ತು ವಿದ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು।
Verse 16
भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च / प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः
ಭಾರ್ಗವ, ಮಧುಕ, ಪಿಂಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ವೇತಕೇತು; ಪ್ರಜಾದರ್ಪ, ಕಹೋಡ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಮತ್ತು ಶೌನಕ ಕೂಡ (ಅಲ್ಲಿ) ಇದ್ದರು।
Verse 17
अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते / अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी
ಅನಂಗ, ನಿರತಾಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಧ್ಯಮಾಧ್ವರ್ಯವಸ್ತುತೆ; ದೇವಮಾತೆ ಅದಿತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀ ಜಲಾಪಾ ಕೂಡ (ಅಲ್ಲಿ) ಇದ್ದರು।
Verse 18
उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे / मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी
ಊರ್ವಶಿ, ವಿಶ್ವಯೋಷಾ—ಆ ಶುಭವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆಯರು; ಹಾಗೆಯೇ ಮುದ್ಗಲಾ, ಚಾತುಜೀವಾ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿನೀ ತಾರಾ ಕೂಡ (ಅಲ್ಲಿ) ಇದ್ದರು।
Verse 19
प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा / लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता
ಪ್ರಾತಿಮೇಧೀ, ಮಾರ್ಗಾ, ಸುಜಾತಾ, ಮಹಾತಪಾ; ಹಾಗೆಯೇ ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯಾದ ಲೋಪಾಮುದ್ರಾ ಮತ್ತು ‘ಕೋಶೀತಿಕಾ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುವವಳು.
Verse 20
एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः / इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः
ಇವರೆಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಿಯರಾದ ಅಪ್ಸರಸರು, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು; ಹೇ ಋಷಿಪುತ್ರರೇ, ನಾನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇವರನ್ನೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆನು.
Verse 21
वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा
ವೇದಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಣಯಿಸಿದವರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಋಷಿಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಈಶ್ವರಸ್ವರೂಪರು, ಮಂತ್ರವಕ್ತರು—ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಋಷಿಕರೂ ಹೌದು.
Verse 22
ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु / ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः
ಋಷಿಪುತ್ರರು ಕಲ್ಪಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾಗವೂ ಕುರಿತು ಪ್ರವಕ್ತರು; ಹಾಗೆಯೇ ಈಶ್ವರಸ್ವರೂಪ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಕರ ಕುರಿತು ಸಹ, ಅವರ ಆತ್ಮಜರೊಂದಿಗೆ.
Verse 23
तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः / तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्
ಅವರ ಮಂತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಂತೆ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡು; ಅಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾದ ಅದ್ವೈತವು ಗಂಭೀರ ಶಬ್ದದಂತೆ ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 24
अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च / सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्
ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಲಿಂಗವೂ ಅದರ ನಾಮವೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಇದ್ದರೂ ಅಭೂತ (ಅಜನ್ಮ) ಆಗಿರುವುದೂ, ಪರಿದಾನ (ಸಮರ್ಪಣೆ/ವಿತರಣ) ಸ್ವರೂಪವೂ—ಅದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 25
क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः / यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः
ಎಲ್ಲಿ ನಿರುಕ್ತವು ಹೇಳಿದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ‘ಸ್ವಾಯಂಭುವ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಮಂತ್ರಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನಾಮ ಮತ್ತು ವಿಭಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ (ಅರ್ಥ) ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 26
प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् / नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಋಷಿಗಳ ವಚನವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಅದು ನೈಗಮ (ವೈದಿಕ) ವಿಭಿನ್ನ ಶಬ್ದಗಳು ಹಾಗೂ ನಿಪಾತಗಳಿಂದ ಬಹುಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
Verse 27
यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् / अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्
ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಮಹಾವಾಕ್ಯವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿರುವುದು; ಪದಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದದ್ದೂ, ಅನೇಕ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವದ್ದೂ ಆಗಿರುವುದು.
Verse 28
ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः / हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्
ಅದು ಋಷಿಪುತ್ರರ ವಚನವೂ, ಎಲ್ಲಾ ‘ಪರಿದೇವತಾ’ (ಉಪದೇವತೆಗಳು) ಕುರಿತು ಕೂಡ; ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ವಿಚಿತ್ರ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
Verse 29
सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् / मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
ಈ ವಾಕ್ಯ ಮಾನವದಾದರೂ ತಮೋಗುಣಶಕ್ತಿಯೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರು ಋಷಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ‘ಮಿಶ್ರರು’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತರಾದರು.
Verse 30
समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः / भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
ಉನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಅವನತಿಯಿಂದ ಜಾತಿವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯ-ವರ್ತಮಾನ ಜ್ಞಾನವೂ, ಜನ್ಮದುಃಖಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೂ (ಉಪಾಯ) ಇದೇ.
Verse 31
मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् / धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
ಮಿಶ್ರರ ವಾಕ್ಯವು ಗುರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಣೇತರು; ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಸರ್ವತ್ರಗಾಮಿಗಳೂ ಹೌದು.
Verse 32
तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः / बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
ಇವರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಕರ್ಷ ಅತ್ಯಂತ ಮಹಾನ್; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಋಷಿಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಶುಕ್ರ, ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸಾರಸ್ವತ.
Verse 33
व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः / यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ವ್ಯಾಸರು ‘ವೇದವ್ಯಾಸ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಕಿರಿಯವರಾಗಿದ್ದರೂ ಪೂರ್ವಜರಿಗಿಂತ ಮೇಧೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕರು.
Verse 34
ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಋಷಿಗಳೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಋಷಿಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಲವೂ ವಯಸ್ಸೂ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ।
Verse 35
दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया / यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಧಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನಾಗಿ, ಬಾಲಕನಾದರೂ ಶ್ರುತವಾನ್ ಋಷಿಯಾಗಬಹುದು।
Verse 36
यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा / विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
ಪಾದಯುಕ್ತವಾದ ಮಂತ್ರವು ಅಕ್ಷರಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿ, ನಿಯತ ಅಂತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಋಕ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 37
यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः / अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
ಕರಣಗಳಿಂದ (ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳಿಂದ) ಯುಕ್ತವಾದ ಮಂತ್ರವು ಪಾದಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಮಿತವಾಗದೆ, ಅತಿಯಾಗಿ ಯುಕ್ತ ಅಂತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಯಜುಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 38
ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् / पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
ಹ್ರೀಂಕಾರ, ಪ್ರಣವ, ಗೀತ, ಪ್ರಸ್ತಾವ—ಇವು ನಾಲ್ಕನೆಯವು; ಐದನೆಯದು ಪ್ರತಿಹೋತ್ರ, ಆರನೆಯದು ‘ಉಪದ್ರವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 39
निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् / पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
ಸಾಮದ ಏಳನೆಯ ‘ನಿಧನ’ವನ್ನು ‘ಸಪ್ತವಿಂಧ್ಯ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪಂಚವಿಂಧ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಣವ (ಓಂ)ವಿಲ್ಲದ ಹ್ರೀಂಕಾರ.
Verse 40
ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः / आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ವಚನದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥತಃ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಆಗ ತಿಳಿಸಲ್ಪಡುವುದು ‘ಆಶಾಸ್ತಿ’ ಎಂದು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ವಿಲಾಪ’ವೇ ‘ಪರಿದೇವನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 41
क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च / एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಲಿ ದ್ವೇಷದಿಂದಾಗಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಆಖ್ಯಾನದಿಂದಾಗಲಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸರ್ವ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.
Verse 42
मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः / मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
ಋಗ್-ಯಜುಃ-ಸಾಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳು ಒಂಬತ್ತು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಮೂರ್ತಿ, ನಿಂದೆ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆಕ್ರೋಶ ಮತ್ತು ತೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ.
Verse 43
प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः / मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
ಪ್ರಶ್ನ, ಅನುಜ್ಞೆ, ಆಖ್ಯಾನ, ಆಶೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ—ಇವುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಗಳೆಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ಮಂತ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಹೇಳುವೆನು.
Verse 44
प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना / अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
ಪ್ರಶಂಸೆ, ಸ್ತುತಿ, ಆಕ್ರೋಶ, ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಕರುಣ ವಿಲಾಪ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಭಿಶಾಪ, ಪ್ರತಿಶಾಪ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿವಚನವೂ.
Verse 45
आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा / वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
ಆಶೀರ್ವಾದ-ಯಜ್ಞ, ಆಕ್ಷೇಪ, ಅರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆ; ವಿಯೋಗ, ಅಭಿಯೋಗ; ಕಥೆ, ಸ್ಥಾಪನೆ, ವರವೂ.
Verse 46
प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा / विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
ನಿಷೇಧ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಸೆ ಹಾಗೂ ವಿಲಾಪ—ಇಂತೆ ಮಂತ್ರಗಳ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 47
ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा / हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
ಯಜ್ಞತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಋಷಿಗಳು ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಭಾಗವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದರು; ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇತು, ನಿರ್ವಚನ, ನಿಂದೆ, ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಸಂಶಯ, ನಿಧಿ ಇವೆ.
Verse 48
पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना / उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
ಪುರಾಕೃತಿ, ಪುರಾಕಲ್ಪ, ವ್ಯವಧಾರಣ, ಕಲ್ಪನೆ, ಉಪಮೆ—ಇವು ಹತ್ತು ವಿಧಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಭಾಗದ ವಿಧಾನಗಳಾಗಿವೆ.
Verse 49
लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम / हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಈ ಲಕ್ಷಣವು ಸರ್ವಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹನ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಹೇತು’ ಎಂಬ ಪದ ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ; ಪರರು ಅದನ್ನು ‘ನಿಹಂತಿ’ (ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
Verse 50
अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा / तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
ಅಥವಾ ಅರ್ಥವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ದೊರಕಿದಾಗ ‘ಹಿನ್’ ಧಾತುವನ್ನು ಗತಿ-ಕರ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.
Verse 51
निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः / प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
ಆರ್ಯರು ದೋಷದ ಕುರಿತು ನಿಂದಿಸುವ ವಚನವನ್ನು ‘ನಿಂದೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪ್ರ’ ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವಕ ‘ಶಂಸ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಗುಣಯುಕ್ತ ‘ಪ್ರಶಂಸೆ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 52
इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् / इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
‘ಇದು ಇದೇ’ ಅಥವಾ ‘ಇದು ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾರದೆ ಉಂಟಾಗುವದು ಸಂಶಯ. ‘ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದೇ ವಿಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 53
अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः / यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
ಒಂದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದರ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಂಡಿತರು ‘ಪುರಾಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತು ಅರ್ಥವು ಅತ್ಯಂತ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿರುವುದನ್ನು ‘ಪುರಾಕಲ್ಪ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 54
पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् / मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
ಪ್ರಾಚೀನ ವಾಕ್ಯದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋದ ಕಾರಣ ಆ ಪುರಾಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ‘ಕಲ್ಪ’ ಎಂಬ ನಾಮ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲ ನಿಗಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಲ್ಪಗಳ ಮೂಲಕ ಅದು ವಿವರಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 55
अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् / यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದೆ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ‘ವ್ಯವಧಾರಣ-ಕಲ್ಪನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅದು—ಇದೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಅದೂ ಹಾಗೆಯೇ.
Verse 56
इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु / इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗದ ದಶಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ರಕ್ಷಣೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.
Verse 57
तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः / मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
ಅದರ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಸೂಚಿಸಿದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು, ಓ ದ್ವಿಜರೇ, ನಾನು ಪದಪದವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಧಿದೃಷ್ಟ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
Verse 58
मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु / अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् / अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
‘ಮಂತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದ ‘ಮಂತ್ರಯತೇ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ, ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಎಂಬುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು. ಅಲ್ಪಾಕ್ಷರ, ಸಂದೇಹರಹಿತ, ಸಾರವಂತ, ವಿಶ್ವತೋಮುಖ, ಅಸ್ತೋಭ (ಅಲಂಕಾರರಹಿತ) ಮತ್ತು ಅನವದ್ಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂತ್ರವಿದರು ‘ಸೂತ್ರ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.
Frequently Asked Questions
Primarily rishi-teacher transmission lines: the chapter enumerates śrutarṣis and recognized pravaktṛs (expounders), often grouped by Vedic affiliation and extended through disciples and grand-disciples rather than focusing on Solar/Lunar royal dynasties.
It functions as an authority-map and archival checksum: fixed totals and grouped lists stabilize the tradition, indicating which reciters/schools are considered reliable carriers of yuga and prajā classifications used elsewhere in the Purāṇa.
No. The sampled material is a rishi/pravaktṛ catalog within Prakriyā Pāda and does not present Lalitopākhyāna-style Śākta theology, yantras, or the Bhaṇḍāsura narrative.