Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 49
Vṛṣṇivaṃśa–Anukīrtana (Enumeration of the Vṛṣṇi Lineage) — Questions on Viṣṇu’s Human Descent
Devanagari script
नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः / मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
Transliteration
nābhiścodara saṃsthā tu tatra devo hutāśanaḥ / manaḥ prajāpatirjñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate
Translation
ನಾಭಿ ಉದರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ದೇವ ಹುತಾಶನ (ಅಗ್ನಿ) ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಕಫವನ್ನು ಸೋಮಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು.
Word by Word
नाभिःthe navel
नाभिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
उदर-संस्थाsituated in the abdomen
उदर-संस्था:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier of नाभिः)
TypeAdjective
Rootउदर (प्रातिपदिक) + संस्था (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (सप्तमी/अधिकरण-सम्बन्ध: ‘उदरे संस्था’ = situated in the belly)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेषण/विरोध-अव्यय (particle)
तत्रthere
तत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Locative adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb)
देवःthe deity
देवः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हुत-आशनःHutāśana (Fire, eater of offerings)
हुत-आशनः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण/Apposition to देवः)
TypeNoun
Rootहुत (कृदन्त-प्रातिपदिक) + आशन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय: ‘हुतं अश्नाति’/‘हुतं आशनं यस्य’ (अग्निः)
मनःthe mind
मनः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
प्रजापतिःPrajāpati (lord of creatures)
प्रजापतिः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण/Apposition to मनः)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (षष्ठी: ‘प्रजायाः पतिः’)
ज्ञेयःis to be known (as)
ज्ञेयः:
Kriyā (क्रिया/Predicative)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु)
Formकृदन्त (तव्यत्/gerundive), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय: ‘should be known/recognized’
कफःkapha
कफः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकफ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सोमःSoma (moon/deity)
सोमः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण/Apposition to कफः)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विभाव्यतेis regarded/considered
विभाव्यते:
Kriyā (क्रिया/Verbal predicate)
TypeVerb
Rootवि-भू (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद, कर्मणि/भावे प्रयोग (passive sense): ‘is contemplated/considered’