Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
ಅಧ್ಯಾಯ 244ರಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯ ತತ್ತ್ವಗಳ ಕುರಿತು ಮುಂದುವರಿದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, ‘ವಿದ್ಯಾ’–‘ಅವಿದ್ಯಾ’ಗಳನ್ನು ಹಂತ ಹಂತದ ತತ್ತ್ವಶ್ರೇಣಿಯಾಗಿ ಮರುವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ ಪಂಚವಿಂಶಕವಾದ 25ನೇ ತತ್ತ್ವದವರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ–ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ/ಅವ್ಯಕ್ತ—ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸರ್ಗ–ಪ್ರಳಯ ಚಕ್ರದೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕ್ಷರ–ಅಕ್ಷರಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೇದವನ್ನು ಸರಳ ವಿರೋಧವಲ್ಲದೆ, ಜ್ಞಾನಚಿಂತಕರು ಚರ್ಚಿಸುವ ಜೋಡಿ ಪದಗಳಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ, ಕ್ಷೇತ್ರ–ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಬಂಧವು ಗುಣಪರಿಣಾಮ, ಬಂಧನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧನದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಜೋಡಿತವೋ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೀನು–ನೀರಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಿದ್ಯಾಜನ್ಯ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಉದಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಉನ್ನತ ಜಾಗೃತಿಯಿಂದ 25ನೇ ತತ್ತ್ವವು ಕ್ಷರತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅಕ್ಷರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಗಳೆಂದು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿ, 25 ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಅತೀತವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ತತ್ತ್ವದ ಗಣನಾಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ದಯವಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣ 244.1 ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ದಯವಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣ 244.2 ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ದಯವಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣ 244.3 ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ದಯವಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣ 244.4 ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
ಪಂಚಮ ಶ್ಲೋಕ—ಇಲ್ಲಿ ‘5’ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿತವಾದ ವಚನವನ್ನು ಪವಿತ್ರವೂ ಸ್ಮರಣೀಯವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
ಷಷ್ಠ ಶ್ಲೋಕ—ಇಲ್ಲಿ ‘6’ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿತವಾದ ವಚನವು ಧರ್ಮಾರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
ಸಪ್ತಮ ಶ್ಲೋಕ—ಇಲ್ಲಿ ‘7’ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿತವಾದ ವಚನವನ್ನು ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
ಅಷ್ಟಮ ಶ್ಲೋಕ—ಇಲ್ಲಿ ‘8’ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿತವಾದ ವಚನವು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
ನವಮ ಶ್ಲೋಕ—ಇಲ್ಲಿ ‘9’ ಮೂಲಕ ಸೂಚಿತವಾದ ವಚನವು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಪವಿತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಪುಣ್ಯಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೀಡಿಸಿ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕ—ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ.
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕ—ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಾನುವಾದವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಪಾಠ ನೀಡಿ.
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕ—ಮೂಲ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅನುವಾದ ಅಸಾಧ್ಯ. ದಯವಿಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕಪಾಠ ನೀಡಿ.
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕ—ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಪಾಠ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಖಚಿತ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕ—ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕ ಇಲ್ಲ; ಅನುವಾದ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇರದು. ದಯವಿಟ್ಟು ಪಾಠ ಕಳುಹಿಸಿ.
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸೂಚನೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಮೂಲಪಾಠ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಕೇವಲ ಕ್ರಮಾಂಕ ನಿರ್ದೇಶ.
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸೂಚನೆ ಇದೆ; ಮೂಲಶ್ಲೋಕ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಕ್ರಮಾಂಕ ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸೂಚನೆ ಇದೆ; ಪಾಠದ ಅಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಕ್ರಮಾಂಕ ಸೂಚನೆ ಮಾತ್ರ.
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸೂಚನೆ ಇದೆ; ಮೂಲಪಾಠ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಮಾಂಕ ಮಾತ್ರ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸೂಚನೆ ಇದೆ; ಮೂಲಶ್ಲೋಕದ ಅಭಾವದಿಂದ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಕ್ರಮಾಂಕ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾತ್ರ.
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕ; ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕ; ಮೂಲ ಪಾಠ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥಾನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕ; ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಕ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಖಚಿತ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕ; ಮೂಲ ಪಾಠದ ಅಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕ; ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕವಿಲ್ಲದೆ ಪವಿತ್ರಾರ್ಥಾನುವಾದ ಅಸಾಧ್ಯ.
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ.
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ.
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ.
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ.
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ.
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ “35” ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ “36” ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ “37” ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ “38” ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ “39” ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೀಡಿ, ನಂತರ ಅನುವಾದಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಪಾಠ ನೀಡಿ.
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಪಾಠ ನೀಡಿ.
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಪಾಠ ನೀಡಿ.
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಪಾಠ ನೀಡಿ.
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ಮೂಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ನೀಡಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಖರ ಅನುವಾದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಯವಿಟ್ಟು ಪಾಠ ನೀಡಿ.
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ. ಇಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ಪವಿತ್ರ ವಚನವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಠಿಸಬೇಕು।
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ. ಇದರ ಪಠಣದಿಂದ ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ. ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷಗಳ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕ. ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಿವೇಕಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.