Adhyaya 11
Vṛtrāsura Rebukes Indra; Heroic Combat and the Asura’s Pure Devotional Prayers
ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ–ವೃತ್ರಾಸುರ ಸಂಘರ್ಷ ತೀವ್ರಗೊಂಡ ನಂತರ (ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ದಧೀಚಿಯ ಅಸ್ಥಿಗಳ ಮೂಲಕ ಶಕ್ತಿಗೊಂಡ ವಜ್ರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ) ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಿರುವು ಬರುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ತಂತ್ರದ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ದೈತ್ಯರ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೆಂದೇ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಅವರ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಭೀತಿಯಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಪೃಷ್ಠಾಘಾತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ಗರಹಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ನಿಂತು ಹೋರಾಡಬೇಕೆಂದು ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ಸ್ಥಬ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ತ್ರಿಶೂಲ ಹಿಡಿದು ಮುನ್ನಡೆದು ದೇವರನ್ನು ತುಳಿದು, ಇಂದ್ರನು ಎಸೆದ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದೇ ಗದೆಯಿಂದ ಐರಾವತವನ್ನು ಹೊಡೆದು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಆನೆಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಇಂದ್ರನು ಅಸಹಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಕೋಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವರೂಪ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಸಹೋದರಹತ್ಯೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಇಂದ್ರನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಗದರಿಸಿ, ನಂತರ ‘ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರನು ನನ್ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವನು’ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವೃತ್ರಾಸುರನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು: ಸ್ವರ್ಗ, ರಾಜ್ಯ, ಸಿದ್ಧಿಗಳು, ನಿರಾಕಾರ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರ ನಿತ್ಯಸೇವೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಕ್ತಿಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ದೈವವಿಧಾನ–ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ! ದೈತ್ಯರ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ವೃತ್ರಾಸುರನು ತನ್ನ ಸಹಾಯಕರಿಗೆ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗಲು ತವಕಿಸಿದ ಭೀತಿಗೊಂಡ ದೈತ್ಯ ನಾಯಕರು ಭಯದಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಂಡು ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 2
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
ಓ ರಾಜನೇ! ಕಾಲವು ಅನುಕೂಲವಾದ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ದೈತ್ಯಸೈನ್ಯವನ್ನು ಚದುರಿಸಿದರು; ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆಯಂತೆ ಅದು ಚದುರಿತು. ತನ್ನ ಸೈನಿಕರ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃತ್ರಾಸುರ—ಇಂದ್ರಶತ್ರು—ತೀವ್ರವಾಗಿ ದುಃಖಿಸಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಅವನು ಬಲದಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆದು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 3
विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ दृष्ट्वातप्यत सङ्कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥
ಓ ರಾಜನೇ! ಕಾಲವು ಅನುಕೂಲವಾದ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ದೈತ್ಯಸೈನ್ಯವನ್ನು ಚದುರಿಸಿದರು; ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆಯಂತೆ ಅದು ಚದುರಿತು. ತನ್ನ ಸೈನಿಕರ ದಯನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ವೃತ್ರಾಸುರ—ಇಂದ್ರಶತ್ರು—ತೀವ್ರವಾಗಿ ದುಃಖಿಸಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಅವನು ಬಲದಿಂದ ಅವರನ್ನು ತಡೆದು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 4
किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥
ಓ ದೇವತೆಗಳೇ! ಈ ದೈತ್ಯಸೈನಿಕರು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ತಾಯಿಯ ದೇಹದಿಂದ ಮಲದಂತೆ ಹೊರಬಂದವರು. ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರುವವರನ್ನು ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ತಾನು ಶೂರನೆಂದು ಭಾವಿಸುವವನು ಭೀತ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂಥ ವಧವು ಕೀರ್ತಿಕರವೂ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದವೂ ಅಲ್ಲ.
Verse 5
यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥
ಓ ಕ್ಷುದ್ರ ದೇವಗಣಗಳೇ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಶೌರ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಿಜವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದರೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯದ ಸಾರವಿದ್ದರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಸুখದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರಿ।
Verse 6
एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥
ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು: ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಪ್ರಾಣ ವೀರ ವೃತ್ರಾಸುರನು ತನ್ನ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸ್ಥೂಲ ದೇಹದಿಂದ ದೇವಗಣರನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದನು. ಅವನ ಘೋರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಚೇತನಾಹೀನರಾದರು।
Verse 7
तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥
ವೃತ್ರಾಸುರನ ಆ ಭಯಾನಕ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣರು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತರಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದರು; ಮಿಂಚಿನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಹತರಾದವರಂತೆ।
Verse 8
ममर्द पद्भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥
ಭಯದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆತುರ ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ವೃತ್ರಾಸುರನು ತನ್ನ ಪಾದಗಳಿಂದ ತುಳಿದು ನುಚ್ಚುನೂರಿಸಿದನು. ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ತನ್ನ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉನ್ಮತ್ತ ಗಜಪತಿ ಬೊತ್ತಾದ ಬಿದಿರುಗಳನ್ನು ತುಳಿಯುವಂತೆ ಕಂಡನು।
Verse 9
विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित: स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥
ವೃತ್ರಾಸುರನ ಆ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಎದುರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ಸಹವಾದ ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆದರೆ ಹಾರಿಬಂದ ಆ ಗದೆಯನ್ನು ವೃತ್ರಾಸುರನು ಎಡಗೈಯಿಂದ ಲೀಲೆಯಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು।
Verse 10
स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವಾದ ಮಹಾಬಲಿ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪಗೊಂಡು ತನ್ನ ಗದೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಆನೆಯಾದ ಐರಾವತದ ಕುಂಭಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದನು. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೈನಿಕರು ಆತನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು.
Verse 11
ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥
ವಜ್ರಾಯುಧದ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಪರ್ವತವು ನಡುಗುವಂತೆ, ವೃತ್ರಾಸುರನ ಗದೆಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಐರಾವತ ಆನೆಯು ತಲ್ಲಣಿಸಿತು. ಅದರ ಬಾಯಿ ಒಡೆದು ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ತೀವ್ರವಾದ ನೋವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾ, ಅದು ಇಂದ್ರನ ಸಮೇತ ಏಳು ಬಿಲ್ಲುಗಳಷ್ಟು (ಹದಿನಾಲ್ಕು ಗಜ) ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿದು ಬಿದ್ದಿತು.
Verse 12
न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥
ಇಂದ್ರನ ವಾಹನವು ಬಳಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನು ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಮಹಾತ್ಮ ವೃತ್ರಾಸುರನು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಅಮೃತ ಹಸ್ತದಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಅದರ ನೋವು ಮತ್ತು ಗಾಯಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತರು.
Verse 13
स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ತನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಕೊಂದ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ವೃತ್ರಾಸುರನು, ಇಂದ್ರನ ಕ್ರೂರ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆ ಪಾಪದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅವನು ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ಹುಚ್ಚನಂತಾದನು. ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ನಗುತ್ತಾ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 14
श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नदृषद्धृदाचिरात् ॥ १४ ॥
ಶ್ರೀ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಹೇಳಿದನು: ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಂದವನು, ಗುರುವನ್ನು ಕೊಂದವನು - ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ನನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಕೊಂದವನು - ಈಗ ನನ್ನ ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನನ್ನ ಶತ್ರುವಾಗಿ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಎಲೈ ನೀಚನೇ, ಇಂದು ನಾನು ನನ್ನ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ನಿನ್ನ ಕಲ್ಲಿನಂತಹ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿ, ನನ್ನ ಸಹೋದರನ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 15
यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥
ಕೇವಲ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ, ನೀನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ, ನಿಷ್ಪಾಪ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಗುರುವನ್ನು ಕೊಂದೆ. ಪಶುವನ್ನು ಕಡಿಯುವಂತೆ ನೀನು ನಿರ್ದಯವಾಗಿ ಅವನ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದೆ.
Verse 16
श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥
ಎಲೈ ಇಂದ್ರನೇ, ನೀನು ಲಜ್ಜೆ, ದಯೆ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ನಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ನಾನು ನನ್ನ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತೇನೆ, ಮತ್ತು ರಣಹದ್ದುಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ.
Verse 17
अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥
ನೀನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕ್ರೂರ. ಇತರ ದೇವತೆಗಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರೆ, ನಾನು ನನ್ನ ಹರಿತವಾದ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಅವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೈರವ ಮತ್ತು ಭೂತಗಣಗಳಿಗೆ ಬಲಿ ನೀಡುತ್ತೇನೆ.
Verse 18
अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥
ಆದರೆ ಓ ವೀರ ಇಂದ್ರನೇ! ನಿನ್ನ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ನಾರದ ಮುನಿಯಂತಹ ಮಹಾಭಕ್ತರ ಪಾದಧೂಳಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ.
Verse 19
सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥
ಎಲೈ ದೇವೇಂದ್ರನೇ! ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೂ ನೀನು ನಿನ್ನ ಅಮೋಘವಾದ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಸಂಶಯಪಡಬೇಡ, ಜಿಪುಣನ ಬಳಿ ಬೇಡಿದ ಯಾಚನೆಯಂತೆ ನಿನ್ನ ಗದೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಆದರೆ ವಜ್ರವು ವಿಫಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 20
नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥
ಹೇ ಶಕ್ರಾ! ನನ್ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ನೀನು ಧರಿಸಿರುವ ವಜ್ರವು ಶ್ರೀಹರಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ದಧೀಚಿಯ ತಪೋಬಲದಿಂದಲೂ ಶಕ್ತಿಮಂತವಾಗಿದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತನಾಗಿ ನೀನು ಅದೇ ವಜ್ರದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸು; ಹರಿ ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ವಿಜಯ, ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಸದುಗುಣಗಳು ನಿಶ್ಚಿತ.
Verse 21
अहं समाधाय मनो यथाह न: सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥
ನಿನ್ನ ವಜ್ರದ ವೇಗಬಲದಿಂದ ನನ್ನ ಭೌತಿಕ ಬಂಧನ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದು; ನಾನು ಈ ದೇಹವನ್ನೂ ಆಸೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ಲೋಕವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವೆನು. ಶ್ರೀಸಂಕರ್ಷಣನ ಪಾದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಅವನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ನಾರದಮುನಿಯಂತಹ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು.
Verse 22
पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां या: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्द्वेष उद्वेग आधि- र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥
ಪರಮಪುರುಷನ ಪಾದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತಭಾವದಿಂದ ಶರಣಾಗಿ ಸದಾ ಅವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವವರು ಪ್ರಭುವಿಂದ ತನ್ನವರಾಗಿ, ಸೇವಕರಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳದ ದೀಪ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಭು ಅವರಿಗೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ದ್ವೇಷ, ಆತಂಕ, ಮನೋವ್ಯಥೆ, ಅಹಂಕಾರ, ಕಲಹ, ವಿಪತ್ತು ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಪ್ರಯತ್ನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ ಮಹಾದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 23
त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्- पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥
ಹೇ ಶಕ್ರಾ! ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ಭಗವಾನ್ ತನ್ನ ಭಕ್ತರನ್ನು ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ ಎಂಬ ತ್ರಿವರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯರ್ಥ ಶ್ರಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಸಾದ ಎಷ್ಟು ಕರುಣಾಮಯವೋ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಕೃಪೆ ಅಕಿಂಚನ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯ; ಭೌತಿಕ ಲಾಭಾಸಕ್ತರಿಗೆ ಅಲ್ಲ.
Verse 24
अहं हरे तव पादैकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥
ಹೇ ಹರಿ! ನಿನ್ನ ಪಾದಪದ್ಮಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವ ನಿತ್ಯದಾಸರ ದಾಸಾನುದಾಸನಾಗಿ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಆಗಬಹುದೇ? ಹೇ ಪ್ರಾಣನಾಥ! ನನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅವರ ಸೇವಕನಾಗಿಸು; ಆಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಿ, ನನ್ನ ವಾಣಿ ಅವನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಲಿ, ನನ್ನ ದೇಹವು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತವಾಗಿರಲಿ.
Verse 25
न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे ॥ २५ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು! ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವೂ ಬೇಡ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವೂ ಬೇಡ, ಸರ್ವಭೌಮಾಧಿಪತ್ಯವೂ ಬೇಡ, ಪಾತಾಳಾಧಿಪತ್ಯವೂ ಬೇಡ. ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗಳೂ ಬೇಡ; ನಿಮ್ಮ ಕಮಲಪಾದಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದರೆ ಮೋಕ್ಷವೂ ಬೇಡ.
Verse 26
अजातपक्षा इव मातरं खगा: स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥
ಹೇ ಕಮಲನಯನ ಪ್ರಭು! ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಬೆಳೆದಿಲ್ಲದ ಹಕ್ಕಿ ಮರಿಗಳು ತಾಯಿಯ ಮರಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಯುವಂತೆ, ಹಸಿದ ಕರುಗಳು ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ತವಕಿಸುವಂತೆ, ದೂರಿರುವ ಪ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣಳಾದ ಪತ್ನಿ ಹಾತೊರೆಯುವಂತೆ—ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿಮ್ಮ ದರ್ಶನಕ್ಕೂ ನೇರ ಸೇವೆಗೂ ಸದಾ ತವಕಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 27
ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥
ಹೇ ನಾಥ! ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ನಾನು ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಭಕ್ತರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೇ ನನಗೆ ಬೇಕು. ನಿಮ್ಮ ಬಾಹ್ಯಮಾಯೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಚಿತ್ತ ದೇಹ, ಪತ್ನಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮನೆಗೆ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಇನ್ನು ಆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರದಿರಲಿ—ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಚೇತನವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮಲ್ಲೇ ಬಂಧಿತವಾಗಲಿ.
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames warfare under dharma-yuddha: a true hero confronts a prepared opponent, not a fleeing or terrified one. His rebuke exposes that victory gained through fear and opportunism lacks kīrti (glory) and does not elevate one spiritually. The Bhāgavata uses this to contrast external “success” with inner dharma and to spotlight Vṛtrāsura’s unexpected nobility despite being labeled an asura.
The chapter distinguishes temperament and role from ultimate consciousness. Vṛtrāsura’s outward ferocity belongs to the battlefield narrative, but his inner orientation is exclusive dependence on Bhagavān: he accepts death as Viṣṇu’s arrangement, rejects svarga and power, and prays for dāsyam—service to the Lord’s servants. In Bhāgavata theology, bhakti is measured by śaraṇāgati and remembrance, not by social designation (deva/asura) or external intensity.
It demonstrates adherence to righteous conduct even toward an enemy. Seeing Indra disadvantaged, Vṛtrāsura refrains from a second strike, aligning with the principle that a warrior should not exploit helplessness. This restraint heightens the chapter’s moral tension: Indra’s eventual victory will not be due to Indra’s superior virtue but to the thunderbolt empowered by Viṣṇu and Dadhīci—emphasizing divine providence over mere martial dominance.
He asks not for heaven, dominion, mystic powers, or even liberation devoid of devotion. His prayer is for perpetual association with and service to the Lord’s devotees (the “servant of Your servants”), so that mind, speech, and body remain engaged in glorification and loving service. The imagery of dependent calves, fledgling birds, and a longing spouse conveys single-pointed yearning for direct service (sevā) rather than reward.
Saṅkarṣaṇa is a plenary expansion of the Supreme Lord associated with sustaining and spiritual strength, also linked with Balarāma in Vaiṣṇava theology. Vṛtrāsura’s fixation on Saṅkarṣaṇa’s lotus feet signals that his ‘death’ is contemplated as yogic transition—mind anchored in Bhagavān at the final moment—thereby aligning the battle narrative with the canto’s liberation-through-bhakti emphasis.