Previous Verse
Next Verse

Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 5

The Glories of Lord Ananta (Śeṣa/Saṅkarṣaṇa) and the Cosmic Foundation Beneath Pātāla

यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥

yasyaiva hi nāga-rāja-kumārya āśiṣa āśāsānāś cārv-aṅga-valaya-vilasita-viśada-vipula-dhavala-subhaga-rucira-bhuja-rajata-stambheṣv aguru-candana-kuṅkuma-paṅkānulepenāvalimpamānās tad-abhimarśanonmathita-hṛdaya-makara-dhvajāveśa-rucira-lalita-smitās tad-anurāgamada-mudita-mada-vighūrṇitāruṇa-karuṇāvaloka-nayana-vadanāravindaṁ savrīḍaṁ kila vilokayanti.

ನಾಗರಾಜರ ಕುಮಾರಿಯರು ಶುಭಾಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬಯಸಿ, ಬಳೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ, ದೀರ್ಘವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಂಬಗಳಂತೆ ಬಿಳಿಯಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಭುವಿನ ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ ಅಗುರು, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಕುಂಕುಮ ಲೇಪನವನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಕರಧ್ವಜ (ಕಾಮದೇವ)ನ ಆವೇಶ ಜಾಗೃತವಾಗಿ, ಅವರು ಲಲಿತ ಮಧುರ ನಗುವಿನಿಂದ ಮಿನುಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿತ ಪ್ರಭು ಕರುಣಾಮಯ ಮೃದುವಾದ ನಗುವಿನಿಂದ ನೋಡುವನು; ಭಕ್ತಿಪ್ರೇಮದ ಆನಂದಮದದಿಂದ ಅವನ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವರು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಅವನ ಕಮಲಮುಖವನ್ನು ನೋಟಹಾಕುತ್ತಾರೆ.

yasyaof whom
yasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, एकवचन
evaindeed
eva:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिपात (restriction/emphasis)
hifor/indeed
hi:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (reason/emphasis)
nāga-rāja-kumāryaḥdaughters of the king of serpents
nāga-rāja-kumāryaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnāga + rāja + kumārī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष (nāgānāṁ rājñaḥ kumāryaḥ)
āśiṣaḥblessings/boons
āśiṣaḥ:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootāśis (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), बहुवचन
āśāsānāḥdesiring/asking
āśāsānāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootā-śās (धातु) + śānac (कृदन्त)
Formशानच्-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present middle participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; kumāryaḥ विशेषण
caand
ca:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (conjunction)
cāru-aṅga-valaya-vilasita-viśada-vipula-dhavala-subhaga-rucira-bhuja-rajata-stambheṣuupon the silver-pillar-like arms—beautiful-limbed, with bracelets, shining, clear, broad, white, lovely, and charming
cāru-aṅga-valaya-vilasita-viśada-vipula-dhavala-subhaga-rucira-bhuja-rajata-stambheṣu:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootcāru + aṅga + valaya + vilasita + viśada + vipula + dhavala + subhaga + rucira + bhuja + rajata + stambha (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), बहुवचन; बहुपद-तत्पुरुष; ‘on the silver-pillars of arms…’ (bhuja-rajata-stambha) with multiple adjectival qualifiers
aguru-candana-kuṅkuma-paṅka-anulepenawith the paste/unguent of aloe-wood, sandal, and saffron-mixture
aguru-candana-kuṅkuma-paṅka-anulepena:
Karana (करण/Means)
TypeNoun
Rootaguru + candana + kuṅkuma + paṅka + anulepa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; तत्पुरुष (aguru-candana-kuṅkuma-paṅkasya anulepaḥ)
avalimpamānāḥsmearing/anointing
avalimpamānāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootava-limp (धातु) + śānac (कृदन्त)
Formशानच्-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present middle participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; kumāryaḥ विशेषण
tad-abhimarśana-unmathita-hṛdaya-makara-dhvaja-āveśa-rucira-lalita-smitāḥwith charming, graceful smiles—hearts stirred by his touch, seized by Cupid
tad-abhimarśana-unmathita-hṛdaya-makara-dhvaja-āveśa-rucira-lalita-smitāḥ:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Roottad + abhimarśana + unmathita + hṛdaya + makara-dhvaja + āveśa + rucira + lalita + smita (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुपद-तत्पुरुष; विशेषण (kumāryaḥ): ‘having charming gentle smiles due to Cupid’s possession arising from hearts churned by his touch’
tad-anurāga-mada-mudita-mada-vighūrṇita-aruṇa-karuṇāvaloka-nayana-vadana-aravindamhis lotus-like face and eyes—reddened and compassionately glancing, trembling with joyful passion
tad-anurāga-mada-mudita-mada-vighūrṇita-aruṇa-karuṇāvaloka-nayana-vadana-aravindam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Roottad + anurāga + mada + mudita + mada + vighūrṇita + aruṇa + karuṇā-avaloka + nayana + vadana + aravinda (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष; कर्म (vilokayanti) — ‘lotus-face with eyes…’
sa-vrīḍamwith modesty
sa-vrīḍam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsa + vrīḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (vrīḍayā saha) विशेषण (vadana-aravindam)
kilaindeed/it is said
kila:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootkila (अव्यय)
Formनिपात (report/indeed, it is said)
vilokayantithey behold
vilokayanti:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-lok (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

When males and females touch each other’s bodies, their lusty desires naturally awaken. It appears from this verse that there are similar sensations in spiritual bodies. Both Lord Ananta and the women giving Him pleasure had spiritual bodies. Thus all sensations originally exist in the spiritual body. This is confirmed in the Vedānta-sūtra: janmādy asya yataḥ. Śrīla Viśvanātha Cakravartī Ṭhākura has commented in this connection that the word ādi means ādi-rasa, the original lusty feeling, which is born from the Supreme. However, spiritual lust and material lust are as completely different as gold and iron. Only one who is very highly elevated in spiritual realization can understand the lusty feelings exchanged between Rādhā and Kṛṣṇa, or between Kṛṣṇa and the damsels of Vraja. Therefore, unless one is very experienced and advanced in spiritual realization, he is forbidden to discuss the lusty feelings of Kṛṣṇa and the gopīs. However, if one is a sincere and pure devotee, the material lust in his heart is completely vanquished as he discusses the lusty feelings between the gopīs and Kṛṣṇa, and he makes quick progress in spiritual life.

A
Ananta Śeṣa (Lord Ananta)
N
Nāga-rāja-kumāryaḥ (Nāga princesses)

FAQs

It portrays Lord Ananta’s extraordinary divine beauty and majesty, describing how Nāga princesses, seeking his blessings, lovingly anoint his arms and shyly behold his lotus face with compassionate, reddish glances.

As an act of reverence and affectionate service while seeking his āśiṣ (blessings); the anointing expresses devotion and highlights Ananta’s transcendental form.

Approach the Divine with humility and sincere longing for blessings, and cultivate loving service (seva) that is respectful and pure—letting devotion, not ego, become the heart’s “anointment.”