Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 3
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಸಹನಶೀಲತೆ, ವಿವೇಕ, ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ಸ್ಮೃತಿ, ತೃಪ್ತಿ, ತ್ಯಾಗ, ನಿರಾಸಕ್ತಿ, ಗುರುಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಯೋಗ್ಯ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಲಜ್ಜೆ, ದಾನ, ಸರಳತೆ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮತೃಪ್ತಿ—ಇವು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಕಾಮನೆ, ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನ, ಧೃಷ್ಟತೆ, ಲಾಭದಲ್ಲೂ ಅತೃಪ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಭೌತಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ತಾನು ಇತರರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂಬ ಭಾವ, ವಿಷಯಸुख, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತುರ್ತು, ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳುವ ಆಸಕ್ತಿ, ಇತರರನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡುವುದು, ತನ್ನ ಶೌರ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಬಲದ ಆಧಾರದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು—ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅಸಹನೀಯ ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧಾರವಿಲ್ಲದ ಮಾತು, ಹಿಂಸೆ, ಪರಜೀವಿ ಜೀವನ, ದಂಭ, ದೀರ್ಘ ಕ್ಲಾಂತಿ, ಕಲಹ, ಶೋಕ, ಮೋಹ, ವಿಷಾದ, ಅತಿನಿದ್ರೆ, ಸುಳ್ಳು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು, ಭಯ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ—ಇವು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಈಗ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಕೇಳು।
FAQs
This verse lists rajo-guna traits such as lust, restless striving, pride/intoxication, craving, stubbornness, divisiveness, fame-attachment, frivolity, and strenuous overendeavoring.
Krishna teaches Uddhava how material nature binds the soul through the gunas; by recognizing rajas and its symptoms, one can cultivate detachment and move toward transcendence and bhakti.
Use it as a self-check: reduce impulsive desire, fame-seeking, and overwork; choose steady practices (sādhana), humility, and service to shift from agitation toward clarity and devotion.