Adhyaya 22

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದರು— ಓ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಪ್ರಭು! ಋಷಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಎಂದು ಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ? ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ನವ, ಏಕಾದಶ, ಪಂಚ, ತ್ರೀಣಿ— ಅಂದರೆ ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ತತ್ತ್ವಗಳ ವಿವರಣೆ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವರು ಇಪ್ಪತ್ತಾರು, ಕೆಲವರು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು; ಕೆಲವರು ಏಳು, ಒಂಬತ್ತು, ಆರು, ನಾಲ್ಕು, ಹನ್ನೊಂದು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನಾರು ಅಥವಾ ಹದಿಮೂರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಭಿನ್ನ ಗಣನೆಗಳ ಹಿಂದೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಋಷಿಯ ಉದ್ದೇಶವೇನು? ಓ ಶಾಶ್ವತ ಪರಮ! ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ.

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದರು— ಓ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಪ್ರಭು! ಋಷಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಎಂದು ಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ? ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ನವ, ಏಕಾದಶ, ಪಂಚ, ತ್ರೀಣಿ— ಅಂದರೆ ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ತತ್ತ್ವಗಳ ವಿವರಣೆ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವರು ಇಪ್ಪತ್ತಾರು, ಕೆಲವರು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು; ಕೆಲವರು ಏಳು, ಒಂಬತ್ತು, ಆರು, ನಾಲ್ಕು, ಹನ್ನೊಂದು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನಾರು ಅಥವಾ ಹದಿಮೂರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಭಿನ್ನ ಗಣನೆಗಳ ಹಿಂದೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಋಷಿಯ ಉದ್ದೇಶವೇನು? ಓ ಶಾಶ್ವತ ಪರಮ! ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ.

Verse 3

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದರು— ಓ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಪ್ರಭು! ಋಷಿಗಳು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಎಂದು ಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ? ನಾನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ನವ, ಏಕಾದಶ, ಪಂಚ, ತ್ರೀಣಿ— ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವರು ಇಪ್ಪತ್ತಾರು, ಕೆಲವರು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು; ಕೆಲವರು ಏಳು, ಒಂಬತ್ತು, ಆರು, ನಾಲ್ಕು, ಹನ್ನೊಂದು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನಾರು ಅಥವಾ ಹದಿಮೂರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯಾಭೇದಗಳನ್ನು ಅವರು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಓ ಶುಭಕರಾ।

Verse 4

श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು— ಎಲ್ಲ ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವೇ. ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗದೆ ಅವರು ಏನನ್ನಾದರೂ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

Verse 5

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥

ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆ ಇದು ಅಲ್ಲ; ನಾನು ಹೇಳುವುದೇ ಯಥಾರ್ಥ. ವಾದಿಸುವವರ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಭೇದಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ದುರತಿಕ್ರಮ ಶಕ್ತಿಗಳೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.

Verse 6

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥

ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಕ್ತಾರರಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದವರಿಗೆ ಭೇದದೃಷ್ಟಿ ಕರಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ವಾದದ ಕಾರಣವೇ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 7

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತತ್ತ್ವಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮುಂಚೆ-ಹಿಂದೆ ಎಂದು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 8

एकस्मिन्नपि द‍ृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥

ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣದಲ್ಲಾಗಲಿ ಮುಂದಿನ ಫಲದಲ್ಲಾಗಲಿ—ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ.

Verse 9

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮಾತನಾಡಿದರೂ, ಅವರು ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದರೂ ಅಥವಾ ನಂತರದ ಪ್ರಕಟ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದರೂ—ಪ್ರತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೂ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ವಿವರಣೆ ಸಾಧ್ಯವಾದುದರಿಂದ, ಅವರ ತೀರ್ಮಾನಗಳನ್ನು ನಾನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 10

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥

ಅನಾದಿ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಜೀವನು ಸ್ವತಃ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆಯಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು।

Verse 11

पुरुषेश्व‍रयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥

ಇಲ್ಲಿ ಜೀವ ಮತ್ತು ಪರಮ ನಿಯಂತನ ನಡುವೆ ಅಣುಮಾತ್ರವೂ ಗುಣಭೇದವಿಲ್ಲ; ಅವರ ಭೇದಕಲ್ಪನೆ ವ್ಯರ್ಥ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಜ್ಞಾನವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣವೇ।

Verse 12

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥

ಪ್ರಕೃತಿ ಮೂಲತಃ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸಮ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಗುಣಗಳು ಆತ್ಮನವು ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯವೇ. ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್—ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯಗಳ ಕಾರಣಗಳು।

Verse 13

सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಜ್ಞಾನ, ರಜಸ್ಸನ್ನು ಕರ್ಮ, ತಮಸ್ಸನ್ನು ಅಜ್ಞಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗುಣಗಳ ಅಶಾಂತ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಕಾಲ; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಸಮಷ್ಟಿ ಆದ್ಯ ‘ಸೂತ್ರ’ (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ)ದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ।

Verse 14

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

ನಾನು ಒಂಬತ್ತು ಮೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ—ಭೋಗ್ತಾ ಪುರುಷ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆದಿ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ, ಅಹಂಕಾರ, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ।

Verse 15

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‍‍घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥

ಹೇ ಉದ್ದವ! ಶ್ರವಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ದರ್ಶನ, ಘ್ರಾಣ ಮತ್ತು ರುಚಿ—ಇವು ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು. ವಾಣಿ, ಕೈಗಳು, ಉಪಸ್ಥ, ಪಾಯು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳು—ಇವು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು. ಮನಸ್ಸು ಎರಡಕ್ಕೂ ಸೇರಿದೆ.

Verse 16

शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥

ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರುಚಿ, ಗಂಧ, ರೂಪ—ಇವು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು. ಗತಿ, ವಾಕ್ಯ, ವಿಸರ್ಜನೆ, ಶಿಲ್ಪ/ನಿರ್ಮಾಣ—ಇವು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳು.

Verse 17

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥

ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಸತ್ತ್ವ-ರಜ-ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯರೂಪವಾಗಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ-ಸ್ಥೂಲ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವ್ಯಕ್ತ ಪರಮಪುರುಷನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ.

Verse 18

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

ಮಹತ್-ತತ್ತ್ವ ಮೊದಲಾದ ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪರಮೇಶ್ವರನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಬಲದಿಂದ ಅವು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪಡೆದು ವಿಶ್ವಾಂಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 19

सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥

ಕೆಲವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಏಳು ತತ್ತ್ವಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಭೂಮಿ ಮೊದಲಾದ ಐದು (ಭೂಮಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ), ಚೇತನ ಆತ್ಮ, ಮತ್ತು ಎರಡಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಾದ ಪರಮಾತ್ಮ. ಈ ಮತದಂತೆ ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣವಾಯು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಭೌತಿಕವೂ ಈ ಏಳರಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 20

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥

ಕೆಲವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಆರು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಆರನೆಯದು ಪರಮ ಪುರುಷನಾದ ಭಗವಾನ್. ಆತನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಈ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ನಂತರ ಸ್ವಯಂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 21

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥

ಕೆಲವರು ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಆತ್ಮದಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು, ಜಲ ಮತ್ತು ಅನ್ನ (ಪೃಥ್ವಿ) ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೌತಿಕ ನಿರ್ಮಾಣವೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ।

Verse 22

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥

ಕೆಲವರು ಹದಿನೇಳು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು (ವಿಷಯಗಳು), ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆತ್ಮ; ಹೀಗಾಗಿ ಆತ್ಮ ಹದಿನೇಳನೆಯ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 23

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹದಿನಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಮನಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಐದು ಭೂತಗಳು, ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಜೀವಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ಒಟ್ಟು ಹದಿಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ।

Verse 24

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥

ಹನ್ನೊಂದರ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ, ಮಹಾಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಎಂಟು ಸ್ಥೂಲ-ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪುರುಷ (ಪರಮೇಶ್ವರ) ಸೇರಿ ಒಂಬತ್ತು ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।

Verse 25

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥

ಹೀಗೆ ಋಷಿಗಳು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಮೃದ್ಧ ತರ್ಕದಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಸ್ತಾವಗಳೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವೇ; ನಿಜವಾದ ಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪ್ರಭೆ ಸಹಜ.

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण द‍ृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದರು: ಓ ಕೃಷ್ಣ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಜೀವ) ಸ್ವರೂಪತಃ ಭಿನ್ನರಾದರೂ, ಪರಸ್ಪರ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಭೇದ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಆತ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

Verse 27

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥

ಹೇ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ, ಹೇ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪ್ರಭು, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಮಹಾ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿಮ್ಮ ತರ್ಕನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಚನಗಳಿಂದ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ನಿವಾರಿಸಿರಿ.

Verse 28

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥

ಜೀವಿಗಳ ಜ್ಞಾನವು ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಆ ಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲಿ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ಆತ್ಮಮಾಯೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಹೊರತು ಮತ್ತಾರೂ ಅರಿಯರು.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು: ಹೇ ಪುರುಷರ್ಷಭ, ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷ’ ಎಂಬ ಭೇದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯಕ್ತ ಸೃಷ್ಟಿ ವೈಕಾರಿಕವಾದುದು; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಕಲಹ-ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಅದು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

Verse 30

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्‍त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥

ಪ್ರಿಯ ಉದ್ದವನೇ! ನನ್ನ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಮಾಯೆ ಆ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ, ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಚೇತನವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಭೌತ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಫಲವು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಅಧಿದೈವ, ಅಧಿಭೂತ।

Verse 31

द‍ृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥

ದೃಷ್ಟಿ, ದೃಶ್ಯರೂಪ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿನ ರಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ—ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲ ಸೂರ್ಯನು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ. ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಸತ್ತ್ವಗಳ ಆದಿಕಾರಣನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿ, ತನ್ನ ದಿವ್ಯಾನುಭವದ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಪರಮ ಮೂಲನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ।

Verse 32

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥

ಹಾಗೆಯೇ ಚರ್ಮ, ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು ಎಂಬ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು; ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹದ ಕಾರ್ಯಗಳು—ಬಂಧಿತ ಚೇತನ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಂದ್ರಿಯ, ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಅಧಿದೇವತೆ ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಭೇದದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬಹುದು।

Verse 33

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಕ್ಷೋಭಗೊಂಡಾಗ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಧಾನಮೂಲದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಒಂದು ವಿಕಾರ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಅಹಂಕಾರ. ಅದು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ—ಸಾತ್ತ್ವಿಕ (ವೈಕಾರಿಕ), ರಾಜಸ (ಐಂದ್ರಿಯ) ಮತ್ತು ತಾಮಸ. ಇದೇ ಅಹಂಕಾರವೇ ಭೌತಿಕ ಮೋಹ ಮತ್ತು ದ್ವೈತ-ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 34

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥

ಪರಮಾತ್ಮನ ಕುರಿತು ಅಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರ ವಾದ—“ಈ ಲೋಕ ಸತ್ಯ”, “ಇಲ್ಲ, ಸತ್ಯವಲ್ಲ”—ಭೌತಿಕ ದ್ವೈತಭೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಆ ವಾದ ವ್ಯರ್ಥವಾದರೂ, ನನ್ನಿಂದ—ತಮ್ಮ ನಿಜ ಸ್ವಸ್ವರೂಪದಿಂದ—ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿಕೊಂಡವರು ಅದನ್ನು ಬಿಡಲಾರರು।

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಪ್ರಭೋ, ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ ಬುದ್ಧಿ ನಿಮ್ಮಿಂದ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಉನ್ನತ-ನೀಚ ದೇಹಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ?

Verse 36

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

ಹೇ ಗೋವಿಂದ, ದಯಮಾಡಿ ಇದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸು; ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗ್ರಾಹ್ಯ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾದವರು—ಬಹುಸಾರಿ ಪಂಡಿತರಾದರೂ—ಇದನ್ನು ಅರಿಯರು.

Verse 37

श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्ल‍ोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸು ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದು ಒಂದು ದೇಹ/ಲೋಕದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹ/ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಆತ್ಮ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 38

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् द‍ृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥

ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು ಕಂಡ ಹಾಗೂ ವೇದದಿಂದ ಕೇಳಿದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ತನ್ನ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಉದಯ-ನಾಶವಾಗುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಶಕ್ತಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 39

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥

ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಗುರುತನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ದೇಹದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರೆವು ಸಂಭವಿಸುವುದೇ ‘ಮರಣ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 40

जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥

ಹೇ ಮಹಾದಾನಿ ಉದ್ದವನೇ! ‘ಜನ್ಮ’ವೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ಜೀವನು ಹೊಸ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ‘ನಾನೇ’ ಎಂದು ತಾದಾತ್ಮ್ಯಗೊಳ್ಳುವುದೇ. ಸ್ವಪ್ನ ಅಥವಾ ಮನೋರಥದ ಅನುಭವವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುವಂತೆ, ಹೊಸ ದೇಹವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 41

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥

ಸ್ವಪ್ನ ಅಥವಾ ಮನೋರಥವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ವಪ್ನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜೀವನು ಹಿಂದೆ ಇದ್ದರೂ ತಾನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 42

इन्द्रियायनसृष्‍ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಶ್ರಯವಾದ ಮನಸ್ಸು ದೇಹ-ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಕಾರಣ, ಆತ್ಮನ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿಯೂ ಉನ್ನತ-ಮಧ್ಯ-ನೀಚ ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಭೌತ ವೈವಿಧ್ಯವಿದೆ ಎಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಜೀವನು ಹೊರ-ಒಳ ದ್ವೈತವನ್ನು ತಾನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೆಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತವನಂತೆ.

Verse 43

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न द‍ृश्यते ॥ ४३ ॥

ಹೇ ಪ್ರಿಯ ಉದ್ದವನೇ! ಭೌತಿಕ ದೇಹಗಳು ಸದಾ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಇದು ಕಾಲದ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ವೇಗದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಾಲ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಅದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 44

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥

ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆ, ನದಿಯ ಹರಿವು ಅಥವಾ ಮರದ ಫಲಗಳ ಪರಿವರ್ತನಾ ಹಂತಗಳು ಹೇಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಭೌತ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 45

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥

ದೀಪದ ಅನೇಕ ಕಿರಣಗಳು ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಹುಟ್ಟಿ, ಬದಲಿ, ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಮೋಹಬುದ್ಧಿಯವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕಂಡ ಬೆಳಕನ್ನು ನೋಡಿ “ಇದೇ ದೀಪದ ಬೆಳಕು” ಎಂದು ಸುಳ್ಳಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹರಿಯುವ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಹೊಸ ನೀರು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲೂ, ಮೂಢನು ಒಂದು ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡಿ “ಇದೇ ನದಿನೀರು” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವ್ಯರ್ಥಜೀವಿಗಳು ದೇಹದ ಒಂದು ಹಂತವನ್ನೇ ತಮ್ಮ ನಿಜ ಗುರುತಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 46

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥

ಜೀವನು ನಿಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ಮಬೀಜದಿಂದ ಜನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅಮರನಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಭ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಅವನು ಜನಿಸಿ ಸಾಯುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ನಂತರ ನಿಂತಂತೆ ತೋರುವುದಂತೆಯೇ।

Verse 47

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥

ಗರ್ಭಧಾರಣೆ, ಗರ್ಭಸ್ಥಿತಿ, ಜನನ, ಶಿಶುತ್ವ, ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ಮಧ್ಯವಯಸ್ಸು, ಜರಾ ಮತ್ತು ಮರಣ—ಇವು ದೇಹದ ಒಂಬತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗಳು.

Verse 48

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्व‍‍चित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥

ದೇಹದ ಉನ್ನತ-ನಿಮ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮನೋರಥಮಯವಾದವು. ಗುಣಸಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜೀವವು ಅವನ್ನು ತನ್ನದೇ ಎಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಾಗ್ಯವಂತನು ಆ ಮನೋಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 49

आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥

ತಂದೆ ಅಥವಾ ತಾತನ ಮರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು; ಮಗನ ಜನನದಿಂದ ತನ್ನ ಜನನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಈ ರೀತಿ ದೇಹಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ-ನಾಶವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿತವನು ಇನ್ನು ಈ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 50

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥

ಬೀಜದಿಂದ ಮರದ ಜನನವನ್ನು ಹಾಗೂ ಪಕ್ವವಾದ ಮೇಲೆ ಅದರ ನಾಶವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿ ನೋಡುವನು; ಅವನು ಮರದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹದ ಜನನ-ಮರಣಗಳ ಸಾಕ್ಷಿ ದೇಹದಿಂದ ಬೇರೆ.

Verse 51

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥

ಅಬುದ್ಧಿ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ವಿಭಜಿಸದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಸತ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶಸಂಗದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

Verse 52

सत्त्वसङ्गाद‍ृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥

ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಲೆದಾಡುವ ಜೀವನು ಸತ್ತ್ವಸಂಗದಿಂದ ಋಷಿಗಳಲ್ಲೋ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೋ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಜಸ್ಸಂಗದಿಂದ ಅಸುರನಾಗಲೀ ಮಾನವನಾಗಲೀ; ತಮಸ್ಸಂಗದಿಂದ ಭೂತಯೋನಿಯಲ್ಲೋ ತಿರ್ಯಕ್ (ಪ್ರಾಣಿ) ಯೋನಿಯಲ್ಲೋ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

Verse 53

नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥

ನೃತ್ಯಮಾಡಿ ಹಾಡುವವರನ್ನು ನೋಡಿ ಯಾರೋ ಅವರನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವಂತೆ, ಆತ್ಮನು ಕರ್ತನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ಅವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಲು ಬಾಧ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 54

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

ಚಲಿಸುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತವಾದ ಮರಗಳು ಕೂಡ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುವಂತೆ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿಸಿದರೆ ಭೂಮಿಯೂ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಹೇ ದಾಶಾರ್ಹ, ಮನೋಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ವಿಷಯಾನುಭವ ಮಿಥ್ಯ—ಸ್ವಪ್ನದೃಶ್ಯದಂತೆ ಆತ್ಮನ ಸಂಸಾರವೂ ಹಾಗೆಯೇ.

Verse 55

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

ಹೇ ದಾಶಾರ್ಹವಂಶಜನೇ! ಆತ್ಮನ ಭೌತಿಕ ಸಂಸಾರಜೀವನವೂ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಾನುಭವವೂ ನಿಜವಾಗಿ ಮಿಥ್ಯೆಯೇ. ಅಲುಗುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತ ಮರಗಳು ಅಲುಗುವಂತೆ ಕಾಣುವಂತೆ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಭೂಮಿ ತಿರುಗುವಂತೆ ತೋರುವಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಲ್ಪನೆ‑ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಈ ಜಗತ್ತು ಭ್ರಮ ಮಾತ್ರ.

Verse 56

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥

ವಸ್ತು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ವಿಷಯಭೋಗವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವವನಿಗೆ ಸಂಸಾರವು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅನರ್ಥಾನುಭವಗಳು ಅಸತ್ಯವಾದರೂ ಹೋಗದಂತೆ.

Verse 57

तस्मादुद्धव मा भुङ्‍क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥

ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ಉದ್ದವ! ಅಸತ್ಯವಾದ ಭೌತಿಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯಭೋಗವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಡ. ದ್ವೈತಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಈ ವೈಕಲ್ಪಿಕ ಭ್ರಮವು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡು.

Verse 58

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

ದುಷ್ಟರಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವಮಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಸೂಯೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ; ಹೊಡೆತಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ, ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ; ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಉಗುಳಲ್ಪಟ್ಟು ಅಥವಾ ಮೂತ್ರದಿಂದ ಅಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು—ಇಂತೆಲ್ಲಾ ವಿಧಗಳಿಂದ ಕದಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಉದ್ಧರಿಸಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರಬೇಕು.

Verse 59

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

ದುಷ್ಟರಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವಮಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಸೂಯೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ; ಹೊಡೆತಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ, ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ; ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಉಗುಳಲ್ಪಟ್ಟು ಅಥವಾ ಮೂತ್ರದಿಂದ ಅಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟು—ಇಂತೆಲ್ಲಾ ವಿಧಗಳಿಂದ ಕದಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಉದ್ಧರಿಸಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರಬೇಕು.

Verse 60

श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ವಕ್ತೃಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಇದನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ದಯವಿಟ್ಟು ಹೇಳು.

Verse 61

सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥

ಹೇ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನೇ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಮೇಲಾದ ಅಸತ್ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ಸಹವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಬಹಳ ಬಲಿಷ್ಠ. ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಕಮಲಪಾದಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರೇ ಅಂಥ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು.