Adhyaya 13

Verse 1

श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು: ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು; ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ. ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದರಿಂದ ರಜ-ತಮಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಬಹುದು; ನಂತರ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೆ ಭೌತಿಕ ಸತ್ತ್ವದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

Verse 2

सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भ‍‍‍क्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥

ಜೀವನು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ, ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷಿತವಾದ ಧರ್ಮವು ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಸತ್ತ್ವವು ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆಗ ಧರ್ಮವು ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 3

धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥

ಸತ್ತ್ವವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಬಲಗೊಂಡ ಧರ್ಮವು ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಎರಡೂ ಹತವಾದಾಗ ಅವುಗಳ ಮೂಲವಾದ ಅಧರ್ಮವೂ ಶೀಘ್ರ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 4

आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥

ಶಾಸ್ತ್ರ, ಜಲ, ಪ್ರಜೆ/ಸಂಗ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಕರ್ಮ, ಜನ್ಮ, ಧ್ಯಾನ, ಮಂತ್ರಜಪ, ಸಂಸ್ಕಾರ—ಇವು ಹತ್ತು ಗುಣಹೇತುಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತವೆ।

Verse 5

तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥

ಈ ಹತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೋ ಅದನ್ನು ವೇದಜ್ಞ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ತಾಮಸವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 6

सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥

ಸತ್ತ್ವವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾದುದನ್ನೇ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಸತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಧರ್ಮ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ—ಆತ್ಮಸ್ಮೃತಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಂಡು ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ಮಿಥ್ಯಾತಾದಾತ್ಮ್ಯ ದೂರವಾಗುವವರೆಗೆ।

Verse 7

वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥

ವೇಣುಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಗ್ನಿ ಆವೇಣುವನವನ್ನು ದಹಿಸಿ ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಗುಣಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯತ್ಯಯದಿಂದ ದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸು-ದೇಹವನ್ನು ಜ್ಞಾನಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರೆ, ಆ ಜ್ಞಾನವೇ ದೇಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ಗುಣಬಂಧವನ್ನು ದಹಿಸಿ ದೇಹ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 8

श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಿಯ ಕೃಷ್ಣಾ! ವಿಷಯಭೋಗವು ಮುಂದಿನ ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿದರೂ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಭು, ಜ್ಞಾನವಿದ್ದವನು ನಾಯಿಯಂತೆ, ಕತ್ತೆಯಂತೆ ಅಥವಾ ಆಡುವಂತೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ?

Verse 9

श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಉದ್ದವನೇ! ಅಜಾಗರೂಕನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಭಯಂಕರ ರಜೋಗುಣ ಉಕ್ಕಿ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಮನಸ್ಸು ವಿಕಾರಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 10

श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥

ರಜೋಗುಣದಿಂದ ದೂಷಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು ಅನೇಕ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗುಣಗಳ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ದುರ್ಮತಿಯೊಳಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಕಾಮನೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 11

करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸದವನು ಕಾಮದ ವಶನಾಗಿ ರಜೋಗುಣದ ಬಲವಾದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಫಲವು ಮುಂದಿನ ದುಃಖವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 12

रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषद‍ृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥

ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್‌ನಿಂದ ಪಂಡಿತನ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಚಂಚಲವಾಗಬಹುದು; ಆದರೂ ಅವನು ಅಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಯೋಗಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಗುಣಗಳ ದೋಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಅವನು ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 13

अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥

ಮಾನವನು ಸದಾ ಅಪ్రమತ್ತನಾಗಿ, ಗಂಭೀರನಾಗಿ, ಆಲಸ್ಯ‑ವಿಷಾದವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಆಸನವನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಪ್ರಾತಃ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮೇಣ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 14

एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥

ನನ್ನ ಭಕ್ತ ಶಿಷ್ಯರು—ಸನಕಾದಿಗಳು—ಬೋಧಿಸಿದ ಯೋಗ ಇಷ್ಟೇ: ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಎಳೆದು ತೆಗೆದು, ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನಗೊಳಿಸುವುದು.

Verse 15

श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥

ಶ್ರೀ ಉದ್ಧವನು ಹೇಳಿದರು: ಪ್ರಿಯ ಕೇಶವನೇ! ಸನಕ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರರಿಗೆ ನೀವು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಗವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದಿರಿ? ಆ ರೂಪವನ್ನೂ ಆ ಸಂದರ್ಭವನ್ನೂ ನಾನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 16

श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥

ಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು: ಒಮ್ಮೆ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರರಾದ ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಯೋಗದ ಪರಮ, ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗಮ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.

Verse 17

सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥

ಸನಕಾದಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ಪ್ರಭೋ! ಚಿತ್ತವು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ (ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ) ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ; ಗುಣಗಳೂ ಆಸೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ. ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬಯಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಭೋಗದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುವವನು ಈ ಪರಸ್ಪರ ಬಂಧವನ್ನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿ? ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರಿಸಿ.

Verse 18

श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्न‍बीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಉದ್ದವ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವಯಂಭೂ, ಭೂತಭಾವನ ಮಹಾದೇವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸನಕಾದಿ ಪುತ್ರರ ಪ್ರಶ್ನಾಬೀಜವನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಕರ್ಮಮಯವಾಗಿ, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸಾರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ।

Verse 19

स मामचिन्तयद् देव: प्रश्न‍पारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥

ಆ ದೇವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಪಾರ ತಲುಪಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ನನ್ನನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು; ಆಗ ನಾನು ಹಂಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದೆ।

Verse 20

द‍ृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥

ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಮುನಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮುಂಚೆ ಇಟ್ಟು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ನನ್ನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳಿದರು—“ನೀವು ಯಾರು?”

Verse 21

इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥

ಹೇ ಉದ್ದವ, ಆ ವೇಳೆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಉತ್ಸುಕವಾದ ಮುನಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು; ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ಈಗ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು।

Verse 22

वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न‍ ईद‍ृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥

ಹೇ ವಿಪ್ರರೇ, ‘ನೀವು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳುವಾಗ ನೀವು ನಾನು ಕೂಡ ಜೀವಾತ್ಮನೆ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪರಮ ಭೇದವಿಲ್ಲ—ಆತ್ಮ ಒಂದೇ—ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ? ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿಮ್ಮದೂ ನನ್ನದೂ ನಿಜವಾದ ಆಶ್ರಯವೇನು?

Verse 23

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्न‍ो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥

‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿ ದೇಹವನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳೂ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು ತತ್ತ್ವತಃ ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿ. ಆಗ ‘ನೀವು ಐದು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳಬೇಕಿತ್ತು. ವಸ್ತುತಃ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಾಗ ದೇಹಭೇದದಿಂದ ಕೇಳುವುದು ಅರ್ಥಹೀನ; ಇದು ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಆರಂಭ, ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ.

Verse 24

मनसा वचसा द‍ृष्‍ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾವುದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅದು ನಾನು ಮಾತ್ರ; ನನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಸರಳವಾದ ವಿಚಾರದಿಂದ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಿರಿ.

Verse 25

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥

ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರರೇ, ಮನಸ್ಸು ಸಹಜವಾಗಿ ಗುಣಮಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷಯಗಳೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ಭೌತಿಕ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳು ಎರಡೂ ನನ್ನ ಅಂಶವಾದ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಉಪಾಧಿಗಳಷ್ಟೇ; ಅವೇ ‘ದೇಹ’ವೆಂದು ಭಾಸವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 26

गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥

ನಿರಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಭೋಗದಿಂದ ಚಿತ್ತವು ಮರುಮರು ಗುಣಮಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ; ವಿಷಯಗಳೂ ಚಿತ್ತದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿ ಚಿತ್ತದಲ್ಲೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತವೆ. ನನ್ನ ಪರಮಾತೀತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ತಿಳಿದವನು ಚಿತ್ತವನ್ನೂ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ—ಎರಡನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 27

जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥

ಜಾಗೃತ, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ—ಇವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂರು ವೃತ್ತಿಗಳು. ಈ ಮೂರರಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು ಸಾಕ್ಷಿ-ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಅಲಿಪ್ತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ.

Verse 28

यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥

ಆತ್ಮನಿಗೆ ಗುಣವೃತ್ತಿ ನೀಡುವ ಈ ಸಂಸಾರಬಂಧವಿರುವಾಗ, ನನ್ನ ತುರೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಆಗ ಗುಣಮಯ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಸ್ವತಃ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 29

अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥

ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬಂಧನವು ಆತ್ಮನಿಗೆ ಅವನು ನಿಜವಾಗಿ ಬಯಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿ ಸಂಸಾರಭೋಗದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನನ್ನ ತುರೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರಬೇಕು।

Verse 30

यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥

ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ಪುರುಷನ ನಾನಾರ್ಥಬುದ್ಧಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗದೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಕಾಣದೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವನು ಜಾಗೃತನಂತೆ ಕಂಡರೂ ಅಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ—ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲೇ ಎಚ್ಚರವಾದೆನೆಂದು ಕನಸಿನಂತೆ।

Verse 31

असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नद‍ृशो यथा ॥ ३१ ॥

ಪರಮಪುರುಷನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲಾದ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವು ವಿಭೇದಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶಿಯು ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆ-ಫಲಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಂತೆ, ಜೀವನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಭಾವದಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಭವಿಷ್ಯದ ಗತಿ-ಫಲಗಳಿಗೆ ಅವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 32

यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सद‍ृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्‍त्रिगुणवृत्तिद‍ृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥

ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವನು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲ ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಜಾಗೃತಿ-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಚಿಂತಿಸುವುದರಿಂದ, ತಾನು ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬನೇ ಮತ್ತು ತ್ರಿಗುಣಾತೀತನೆಂದು ಅರಿತು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 33

एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥

ಹೀಗೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿರಿ—ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳು ನನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿವೆ. ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಋಷಿ-ವೇದವಚನಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಜ್ಞಾನಖಡ್ಗದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳ ಆಶ್ರಯವಾದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಹೃದಯಸ್ಥನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸಿರಿ।

Verse 34

ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं द‍ृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्‍त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥

ಈ ಜಗತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಆಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವಿಭ್ರಮವೆಂದು ನೋಡು—ಅದು ಅತಿಚಂಚಲ, ಇಂದು ಕಾಣಿಸಿ ನಾಳೆ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿಸಿದಾಗ ಕಾಣುವ ಕೆಂಪು ರೇಖೆಯಂತೆ. ಆತ್ಮನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಏಕವಾದ ಶುದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನ-ಚೈತನ್ಯ; ಆದರೆ ಮಾಯೆ ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಣವಿಸರ್ಗದಿಂದ ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಪ್ನಸಮಾನ ಮಾಯೆಯೇ.

Verse 35

द‍ृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व‍ च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥

ನಂತರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ತೃಷ್ಣಾರಹಿತನಾಗಿರಿ. ಆತ್ಮಸুখಾನುಭವದಿಂದ ನಿರೀಹನಾಗಿ ಮೌನವಾಗಿರಿ—ಭೌತಿಕ ಮಾತು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಿ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾದರೂ, ಇದು ಪರಮ ಸತ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಿರಿ; ಈ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮರಣವರೆಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ಮರಣೆ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಭ್ರಮೆಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 36

देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥

ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತು ಸಿದ್ಧನಾದವನು ನಶ್ವರ ದೇಹ ಕುಳಿತಿದೆಯೋ ನಿಂತಿದೆಯೋ ಎಂದು ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದೈವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇಹ ಬಿಟ್ಟರೂ ಅಥವಾ ದೈವವಶದಿಂದ ಹೊಸ ದೇಹ ಬಂದರೂ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಗೆ ಅದರ ಭಾವವಿಲ್ಲ—ಮದ್ಯಮತ್ತನಿಗೆ ತನ್ನ ಉಡುಪಿನ ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿಯದಂತೆ.

Verse 37

देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥

ದೇಹವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ದೈವವಶದಲ್ಲೇ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ಕರ್ಮ ಇರುವವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣದೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಪರಮ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಸಮಾಧಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ, ಈ ಪ್ರಪಂಚಮಯ ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವಪ್ನದೇಹದಂತೆ ತಿಳಿದು ಮತ್ತೆ ಎಂದಿಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 38

मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥

ಹೇ ವಿಪ್ರರೇ! ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಗಳ ಗುಹ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆನು. ನಾನು ಸ್ವಯಂ ವಿಷ್ಣು ಪರಮಪುರುಷನು; ನಿಮ್ಮ ನಿಜ ಧರ್ಮಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.

Verse 39

अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥

ಹೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯ, ಸತ್ಯ, ಋತ, ತೇಜಸ್ಸು, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ದಮ—ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಪರಮಾಶ್ರಯ ನಾನು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ.

Verse 40

मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅತೀತನಾದ, ನಿರಪೇಕ್ಷನಾದ, ಸುಹೃದನಾದ, ಅತಿಪ್ರಿಯನಾದ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮನಾದ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ—ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಿವ್ಯಗುಣಗಳು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 41

इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥

[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳಿದರು:] ಹೇ ಉದ್ದವ! ನನ್ನ ವಚನಗಳಿಂದ ಸನಕಾದಿ ಮುನಿಗಳ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳು ಛೇದಿತವಾದವು. ಅವರು ಪರಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡಿದರು.

Verse 42

तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥

ಸನಕಾದಿ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಿದರು; ಪರಮೇಷ್ಠಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ನಾನು ನನ್ನ ಸ್ವಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದೆನು.