Adhyaya 11
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
ದ್ವಾದಶ ಸ್ಕಂಧದ ಸಮಾಪ್ತಿಯತ್ತ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳು ಸೂತ ಗೋಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ತಂತ್ರ-ಸಿದ್ಧಾಂತ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಆರಾಧನೆಯೇ ಕ್ರಿಯಾ-ಯೋಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಭೌತಿಕ ಅನುಸಂಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಅಂಗಗಳು, ಆಯುಧಗಳು, ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದ ಧ್ಯಾನವಿಧಾನ; ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಜಡ ಪದಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಇಳಿಸದೆ. ಸೂತ ಮೊದಲಿಗೆ ವಿರಾಟ್-ಭಾವನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಭುವಿನ ದೇಹರೂಪವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಕೌಸ್ತುಭ, ಶ್ರೀವತ್ಸ, ವನಮಾಲೆ, ಪೀತಾಂಬರ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಮುಂತಾದ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾ-ಧನುಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಭೂತತತ್ತ್ವ, ಪ್ರಾಣ, ಗುಣ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಂತಹ ತತ್ತ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಶೌನಕನು ಸೂರ್ಯದೇವನ ಸುತ್ತಲಿನ ಮಾಸಿಕ ‘ಏಳರ ಗುಂಪು’ಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂತ ಸೂರ್ಯನ ಹನ್ನೆರಡು ಮಾಸಿಕ ಪ್ರಕಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಆರು ಸಹಚರರು (ಋಷಿ, ಗಂಧರ್ವ, ಅಪ್ಸರೆ, ನಾಗ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ) ಅನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಾತಃ-ಸಾಯಂ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯ ಫಲವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಧ್ಯಾನಾತ್ಮಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ-ಚಿಂತನೆಗೆ ದೈನಂದಿನ ಭಕ್ತಿಸಾಧನೆಯನ್ನು ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಿ ಹರಿಯ ಕಾಲಶಾಸನ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
ಶ್ರೀ ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಸೂತನೇ! ನೀನು ಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮಹಾಭಕ್ತನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಸಮಸ್ತ ತಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಕುರಿತು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತೇವೆ।
Verse 2
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
ತಾಂತ್ರಿಕ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಪತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿಯಮಿತ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಅವನ ಅಂಗೋಪಾಂಗಗಳು, ಪರಿವಾರ, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಯಾವ ಯಾವ ಭೌತಿಕ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ! ತಿಳಿಯಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ನಮಗೆ ಕ್ರಿಯಾ-ಯೋಗದ ವಿಧಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸು; ಆ ಪೂಜಾ-ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ಮರಣಶೀಲನು ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ।
Verse 3
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
ತಾಂತ್ರಿಕ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಪತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿಯಮಿತ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಅವನ ಅಂಗೋಪಾಂಗಗಳು, ಪರಿವಾರ, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಯಾವ ಯಾವ ಭೌತಿಕ ಪ್ರತೀಕಗಳಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ! ತಿಳಿಯಲು ಉತ್ಸುಕರಾದ ನಮಗೆ ಕ್ರಿಯಾ-ಯೋಗದ ವಿಧಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸು; ಆ ಪೂಜಾ-ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ಮರಣಶೀಲನು ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ।
Verse 4
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಗುರುಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವೇದ-ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಜ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಮಹಾಚಾರ್ಯರು ಹೇಳಿದ ವೈಷ್ಣವ ಪ್ರಭು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 5
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತ ಮಾಯಾದಿ ಒಂಬತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್-ರೂಪ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದರೊಳಗೆ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ।
Verse 6
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ಇದು ಪ್ರಭುವಿನ ಪೌರುಷ ವಿರಾಟ್-ರೂಪ—ಭೂಮಿ ಅವನ ಪಾದಗಳು, ದ್ಯುಲೋಕ ಅವನ ಶಿರಸ್ಸು, ಆಕಾಶ ಅವನ ನಾಭಿ; ಸೂರ್ಯ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು, ವಾಯು ಅವನ ನಾಸಿಕೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅವನ ಕಿವಿಗಳು। ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನ ಜನನೇಂದ್ರಿಯ, ಅಪಾನ (ಮೃತ್ಯು) ಅವನ ಗುದ; ಲೋಕಪಾಲರು ಅವನ ಭುಜಗಳು, ಚಂದ್ರ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಯಮ ಅವನ ಭ್ರೂಗಳು। ಲಜ್ಜೆ ಅಧರ, ಲೋಭ ಮೇಲೋಷ್ಟ; ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೆ ದಂತಗಳು, ಭ್ರಮೆ ಅವನ ನಗು; ಮರಗಳು ಅವನ ರೋಮ, ಮೇಘಗಳು ಅವನ ಕೇಶ।
Verse 7
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ಇದು ಪ್ರಭುವಿನ ಪೌರುಷ ವಿರಾಟ್-ರೂಪ—ಭೂಮಿ ಅವನ ಪಾದಗಳು, ದ್ಯುಲೋಕ ಅವನ ಶಿರಸ್ಸು, ಆಕಾಶ ಅವನ ನಾಭಿ; ಸೂರ್ಯ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು, ವಾಯು ಅವನ ನಾಸಿಕೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅವನ ಕಿವಿಗಳು। ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನ ಜನನೇಂದ್ರಿಯ, ಅಪಾನ (ಮೃತ್ಯು) ಅವನ ಗುದ; ಲೋಕಪಾಲರು ಅವನ ಭುಜಗಳು, ಚಂದ್ರ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಯಮ ಅವನ ಭ್ರೂಗಳು। ಲಜ್ಜೆ ಅಧರ, ಲೋಭ ಮೇಲೋಷ್ಟ; ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೆ ದಂತಗಳು, ಭ್ರಮೆ ಅವನ ನಗು; ಮರಗಳು ಅವನ ರೋಮ, ಮೇಘಗಳು ಅವನ ಕೇಶ।
Verse 8
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
ಇದು ಪ್ರಭುವಿನ ಪೌರುಷ ವಿರಾಟ್-ರೂಪ—ಭೂಮಿ ಅವನ ಪಾದಗಳು, ದ್ಯುಲೋಕ ಅವನ ಶಿರಸ್ಸು, ಆಕಾಶ ಅವನ ನಾಭಿ; ಸೂರ್ಯ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು, ವಾಯು ಅವನ ನಾಸಿಕೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅವನ ಕಿವಿಗಳು। ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅವನ ಜನನೇಂದ್ರಿಯ, ಅಪಾನ (ಮೃತ್ಯು) ಅವನ ಗುದ; ಲೋಕಪಾಲರು ಅವನ ಭುಜಗಳು, ಚಂದ್ರ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಯಮ ಅವನ ಭ್ರೂಗಳು। ಲಜ್ಜೆ ಅಧರ, ಲೋಭ ಮೇಲೋಷ್ಟ; ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೆ ದಂತಗಳು, ಭ್ರಮೆ ಅವನ ನಗು; ಮರಗಳು ಅವನ ರೋಮ, ಮೇಘಗಳು ಅವನ ಕೇಶ।
Verse 9
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
ಈ ಲೋಕದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಅಳೆದು ಅವನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತೆ, ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಲೋಕ-ಗ್ರಹವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಅಳೆದು ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 10
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
ಅಜನ್ಮನಾದ ಸರ್ವಶಕ್ತ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದ ಸಂಕೇತ. ಆ ಮಣಿಯ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಭೆಯೇ ಅವನ ಉರಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 11
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ಭಗವಂತನು ನಾನಾಗುಣಮಯವಾದ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ವನಮಾಲೆಯಾಗಿ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪೀತವಸ್ತ್ರವು ವೇದಛಂದಸ್ಸುಗಳು; ಅವನ ಯಜ್ಞೋಪವೀತವು ಮೂರು ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಣವ ‘ಓಂ’. ಮಕರಾಕಾರದ ಕಿವಿಯೋಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಭಯ ನೀಡುವ ಅವನ ಕಿರೀಟವು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ।
Verse 12
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ಭಗವಂತನು ನಾನಾಗುಣಮಯವಾದ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ವನಮಾಲೆಯಾಗಿ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪೀತವಸ್ತ್ರವು ವೇದಛಂದಸ್ಸುಗಳು; ಅವನ ಯಜ್ಞೋಪವೀತವು ಮೂರು ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರಣವ ‘ಓಂ’. ಮಕರಾಕಾರದ ಕಿವಿಯೋಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅಭಯ ನೀಡುವ ಅವನ ಕಿರೀಟವು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ।
Verse 13
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
ಭಗವಂತನು ಅಧಿಷ್ಠಾನಮಾಡಿರುವ ಅನಂತನಾಮ ಆಸನವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿ; ಇಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಾಸನವನ್ನು ಸತ್ತ್ವಗುಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ।
Verse 14
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ಭಗವಂತನ ಗದೆ ಓಜಃ-ಸಹಃ-ಬಲಯುತ ಮುಖ್ಯ ತತ್ತ್ವವಾದ ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪ. ಅವರ ಶಂಖ ಜಲತತ್ತ್ವ, ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ ಅಗ್ನಿ/ತೇಜಸ್ತತ್ತ್ವ, ಆಕಾಶಸಮ ಶುದ್ಧ ಖಡ್ಗ ಆಕಾಶತತ್ತ್ವ; ಗುರಾಣಿ ತಮೋಗುಣ, ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನು ಕಾಲರೂಪ, ಬಾಣಭರಿತ ತೂಣೀರು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಮಯ.
Verse 15
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ಭಗವಂತನ ಗದೆ ಓಜಃ-ಸಹಃ-ಬಲಯುತ ಮುಖ್ಯ ತತ್ತ್ವವಾದ ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪ. ಅವರ ಶಂಖ ಜಲತತ್ತ್ವ, ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ ಅಗ್ನಿ/ತೇಜಸ್ತತ್ತ್ವ, ಆಕಾಶಸಮ ಶುದ್ಧ ಖಡ್ಗ ಆಕಾಶತತ್ತ್ವ; ಗುರಾಣಿ ತಮೋಗುಣ, ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನು ಕಾಲರೂಪ, ಬಾಣಭರಿತ ತೂಣೀರು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಮಯ.
Verse 16
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
ಅವರ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಅವರ ರಥವು ಪ್ರಬಲ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಮನಸ್ಸು (ಆಕೂತಿ). ಅವರ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಕಟನೆ ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಮತ್ತು ಅವರ ಹಸ್ತಮುದ್ರೆಗಳು ಸಾರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಾರಸ್ವರೂಪ.
Verse 17
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಆರಾಧನೆಯ ಸ್ಥಳ; ದೀಕ್ಷೆ ಆತ್ಮನ ಶುದ್ಧಿಸಂಸ್ಕಾರ; ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕ್ಷಯದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.
Verse 18
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
ಭಗವಂತನು ‘ಭಗ’ ಶಬ್ದಾರ್ಥವಾದ ವಿವಿಧ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳ ಪ್ರತೀಕವಾದ ಕಮಲವನ್ನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಧರಿಸಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸು ಎಂಬ ಎರಡು ಚಾಮರ-ವ್ಯಜನಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 19
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
ಹೇ ದ್ವಿಜರೇ, ಭಗವಂತನ ಛತ್ರವೇ ವೈಕುಂಠಧಾಮ—ಅಲ್ಲಿ ಭಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಯಜ್ಞಪುರುಷನನ್ನು ಹೊರುವ ಸುಪರ್ಣ ಗರುಡನು ತ್ರಿವೇದಸ್ವರೂಪನು.
Verse 20
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
ಭಗವತಿ ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮೀ ಎಂದಿಗೂ ಹರಿಯಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅವರ ಅಂತರಂಗಶಕ್ತಿಯ ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪಾರ್ಷದಾಧಿಪ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನು ಪಾಂಚರಾತ್ರಾದಿ ತಂತ್ರಗಳ ಮೂರ್ತಿಸ್ವರೂಪನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ನಂದಾದಿ ಎಂಟು ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಹರಿಯ ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗುಣಗಳು.
Verse 21
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ವಾಸುದೇವ, ಸಂಕರ್ಷಣ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ಅನಿರುದ್ಧ—ಇವೆಯೇ ಸ್ವಯಂ ಪುರುಷನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚತುರ್ವ್ಯೂಹ ಮೂರ್ತಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
Verse 22
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
ಭಗವಂತನನ್ನು ಜಾಗೃತ (ವಿಶ್ವ), ಸ್ವಪ್ನ (ತೈಜಸ), ಸುಷುಪ್ತಿ (ಪ್ರಾಜ್ಞ) ಎಂಬ ವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ—ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ—ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣವಾದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತೀತ ಸ್ಥಿತಿ (ತುರೀಯ) ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.
Verse 23
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪರಮೇಶ್ವರ ಹರಿಯು ನಾಲ್ಕು ಮೂರ್ತಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳು, ಉಪಾಂಗಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಆ ಚತುಷ್ಟಯವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪ್ರಭು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 24
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
ಹೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ! ಅವನೇ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ, ವೇದಗಳ ಆದಿಮೂಲ, ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನು. ತನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಪಾಲಿಸಿ, ಲಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೌತಿಕ ಕಾರ್ಯಭೇದದಿಂದ ವಿಭಕ್ತನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಅವನು ಸದಾ ಶುದ್ಧಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತರಾದವರು ಅವನನ್ನೇ ತಮ್ಮ ನಿಜ ಆತ್ಮವೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 25
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ! ಹೇ ಅರ್ಜುನಸಖ! ವೃಷ್ಣಿವಂಶಶ್ರೇಷ್ಠ! ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉಪದ್ರವ ಉಂಟುಮಾಡುವ ರಾಜವರ್ಗಗಳನ್ನು ದಹಿಸುವವನೇ! ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂದಿಗೂ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ಗೋವಿಂದ! ವ್ರಜದ ಗೋಪಿಯರು, ಗೋಪರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸೇವಕರು ಹಾಡುವ ನಿನ್ನ ಪವಿತ್ರ ಕೀರ್ತಿ—ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದೇ ಮಂಗಳಕರ. ಪ್ರಭು, ನಿನ್ನ ಭಕ್ತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು।
Verse 26
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
ಯಾರು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದು, ಮಹಾಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಶುದ್ಧಭಾವದಿಂದ ಈ ಲಕ್ಷಣವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಜಪಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಹೃದಯಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 27
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
ಶ್ರೀ ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದರು: ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುರಾತ (ಪರೀಕ್ಷಿತ)ನಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶುಕದೇವನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸಿರಿ. ಸೂರ್ಯದೇವನ ಗಣವು ಪ್ರತಿಮಾಸವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಏಳು ಏಳು ಜನರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧೀಶ್ವರರಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಮ್ಮಂತಹ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತರಿಗೆ ಹೇಳಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಹರಿಯವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯೂಹ-ವಿಸ್ತಾರಗಳೇ ಇವರು.
Verse 28
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
ಶ್ರೀ ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದರು: ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುರಾತ (ಪರೀಕ್ಷಿತ)ನಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶುಕದೇವನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸಿರಿ. ಸೂರ್ಯದೇವನ ಗಣವು ಪ್ರತಿಮಾಸವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಏಳು ಏಳು ಜನರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧೀಶ್ವರರಿಂದ ನಿಯುಕ್ತರಾದ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಮ್ಮಂತಹ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತರಿಗೆ ಹೇಳಿರಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಹರಿಯವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯೂಹ-ವಿಸ್ತಾರಗಳೇ ಇವರು.
Verse 29
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಸರ್ವ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ತನ್ನ ಅನಾದಿ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಲೋಕತಂತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದೇ ಸೂರ್ಯನು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಅವುಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 30
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
ಸೂರ್ಯದೇವನು ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನನಲ್ಲ; ಅವನೇ ಸರ್ವ ಲೋಕಗಳ ಏಕ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಆದಿಕರ್ತ. ವೇದವಿಹಿತ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲವೂ ಅವನೇ; ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಅನೇಕ ನಾಮಗಳಿಂದ ಕೀರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ।
Verse 31
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ! ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲನಾದ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ ಸೂರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ಅಂಶಗಳಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ—ಕಾಲ, ದೇಶ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಕರ್ತೃ, ಕರಣ, ವಿಶೇಷ ಕರ್ಮ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಪೂಜಾ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಫಲ।
Verse 32
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
ಭಗವಾನ್ ಕಾಲಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸೂರ್ಯದೇವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಧು ಮೊದಲಾದ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀ ತಿಂಗಳು ಸೂರ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಆರು ಸಹಚರರ ವಿಭಿನ್ನ ಗಣ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 33
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
ಹೇ ಮುನಿಯೇ! ಮಧು ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುವವರು—ಧಾತಾ ಸೂರ್ಯದೇವ, ಕೃತಸ್ಥಲೀ ಅಪ್ಸರೆ, ಹೇತಿ ರಾಕ್ಷಸ, ವಾಸುಕೀ ನಾಗ, ರಥಕೃತ್ ಯಕ್ಷ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಮತ್ತು ತುಂಬುರು ಗಂಧರ್ವ।
Verse 34
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
ಅರ್ಯಮಾ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ಪುಲಹ ಋಷಿಯಾಗಿ, ಅಥೌಜಾ ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಪ್ರಹೇತಿ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ಪುಂಜಿಕಸ್ಥಲೀ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ನಾರದ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ಕಚ್ಚನೀರ ನಾಗನಾಗಿ—ಇವರು ಮಾಧವ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 35
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
ಮಿತ್ರ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ಅತ್ರಿ ಋಷಿಯಾಗಿ, ಪೌರುಷೇಯ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ತಕ್ಷಕ ನಾಗನಾಗಿ, ಮೇನಕಾ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ಹಾಹಾ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ರಥಸ್ವನ ಯಕ್ಷನಾಗಿ—ಇವರು ಶುಕ್ರ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 36
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಯಾಗಿ, ವರುಣ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ರಂಭಾ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ಸಹಜನ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ಹೂಹೂ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ಶುಕ್ರ ನಾಗನಾಗಿ, ಚಿತ್ರಸ್ವನ ಯಕ್ಷನಾಗಿ—ಇವರು ಶುಚಿ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 37
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
ಇಂದ್ರ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾವಸು ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ಶ್ರೋತಾ ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಏಲಾಪತ್ರ ನಾಗನಾಗಿ, ಅಂಗಿರಾ ಋಷಿಯಾಗಿ, ಪ್ರಮ್ಲೋಚಾ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ವರ್ಯ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ—ಇವರು ನಭಸ್ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 38
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
ವಿವಸ್ವಾನ್ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ಉಗ್ರಸೇನ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ವ್ಯಾಘ್ರ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ಆಸಾರಣ ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಭೃಗು ಋಷಿಯಾಗಿ, ಅನುಮ್ಲೋಚಾ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ಶಂಖಪಾಲ ನಾಗನಾಗಿ—ಇವರು ನಭಸ್ಯ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 39
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
ಪೂಷಾ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ಧನಂಜಯ ನಾಗನಾಗಿ, ವಾತ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ಸುಷೇಣ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ಸುರೂಚಿ ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಘೃತಾಚೀ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ಗೌತಮ ಮುನಿಯಾಗಿ—ಇವರು ತಪೋ ಮಾಸವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 40
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ಋತು ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ವರ್ಚಾ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಯಾಗಿ, ಪರ್ಜನ್ಯ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ಸೇನಜಿತ್ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ವಿಶ್ವ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ಐರಾವತ ನಾಗನಾಗಿ—ಇವರು ‘ತಪಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 41
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
ಅಂಶು ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ಕಶ್ಯಪ ಮುನಿಯಾಗಿ, ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಋತಸೇನ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ಉರ್ವಶೀ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ, ವಿದ್ಯುಚ್ಛತ್ರು ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ಮಹಾಶಂಖ ನಾಗನಾಗಿ—ಇವರು ಸಹೋ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 42
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
ಭಗ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ, ಸ್ಫೂರ್ಜ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ, ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ, ಊರ್ಣಾ ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಆಯು ಮುನಿಯಾಗಿ, ಕರ್ಕೋಟಕ ನಾಗನಾಗಿ, ಪೂರ್ವಚಿತ್ತಿ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ—ಇವರು ಪುಷ್ಯ ಮಾಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 43
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
ತ್ವಷ್ಟಾ ಸೂರ್ಯದೇವನಾಗಿ; ಋಚೀಕನ ಪುತ್ರ ಜಮದಗ್ನಿ ಮುನಿಯಾಗಿ; ಕಂಬಲಾಶ್ವ ನಾಗನಾಗಿ; ತಿಲೋತ್ತಮಾ ಅಪ್ಸರಸಾಗಿ; ಬ್ರಹ್ಮಾಪೇತ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿ; ಶತಜಿತ್ ಯಕ್ಷನಾಗಿ; ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಗಂಧರ್ವನಾಗಿ—ಇವರು ಇಷಾ ಮಾಸವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ।
Verse 44
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
ಊರ್ಜ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಸೂರ್ಯದೇವರೂಪವಾಗಿ, ಅಶ್ವತರ ನಾಗರೂಪವಾಗಿ, ರಂಭಾ ಅಪ್ಸರಾರೂಪವಾಗಿ, ಸೂರ್ಯವರ್ಚಾ ಗಂಧರ್ವರೂಪವಾಗಿ, ಸತ್ಯಜಿತ್ ಯಕ್ಷರೂಪವಾಗಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಋಷಿರೂಪವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಖಾಪೇತ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವಾಗಿ ಆಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 45
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೂರ್ಯದೇವರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಭೂತಿಗಳೇ. ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಾತಃ ಮತ್ತು ಸಾಯಂ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವವರ ಪಾಪಫಲಗಳು ದಿನೇದಿನೇ ಹರಣವಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 46
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
ಈ ರೀತಿ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲೂ ಸೂರ್ಯದೇವನು ತನ್ನ ಆರು ವಿಧದ ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಇಹಲೋಕಕ್ಕೂ ಪರಲೋಕಕ್ಕೂ ಉಪಕಾರಿಯಾದ ಶುದ್ಧಚೇತನೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಸನ್ಮತಿಯನ್ನು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 47
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ಸೂರ್ಯದೇವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಸಾಮ, ಋಗ್ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧರ್ವರು ಅವನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅಪ್ಸರಸರು ಅವನ ರಥದ ಮುಂದೆ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಾಗರು ರಥದ ಕಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಕ್ಷರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದೆ ನಿಂತು ರಥವನ್ನು ತಳ್ಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 48
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ಸೂರ್ಯದೇವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಸಾಮ, ಋಗ್ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದದ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧರ್ವರು ಅವನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅಪ್ಸರಸರು ಅವನ ರಥದ ಮುಂದೆ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಾಗರು ರಥದ ಕಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಕ್ಷರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಿಂದೆ ನಿಂತು ರಥವನ್ನು ತಳ್ಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 49
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
ರಥದ ಎದುರು ನಿರ್ಮಲ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಾದ ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಮುಂಚೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಮಾನ ಸೂರ್ಯದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 50
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
ಹೀಗೆ ಆದಿ-ಅಂತವಿಲ್ಲದ, ಅಜನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents kriyā-yoga as disciplined worship (arcana) grounded in authoritative tantra and Vedic testimony, aimed at fixing consciousness on Viṣṇu through prescribed forms, meditations, and meanings. It is ‘conclusive’ because it integrates ritual precision with bhakti’s goal—purification, removal of sin, and realization of the Lord in the heart—rather than treating ritual as merely worldly merit.
Virāṭ description is a pedagogical upāsanā (meditative aid): it trains the mind to see the cosmos as ordered under the Supreme Person’s sovereignty. The Bhāgavata simultaneously safeguards transcendence by distinguishing the Lord’s self-luminous nature from material elements, using correspondences to elevate perception, not to equate Bhagavān with matter.
Kaustubha is identified with the pure jīva (pure spirit soul), while Śrīvatsa is described as the manifest effulgence expanding from that gem. The symbolism teaches that individuality and spiritual radiance are ultimately grounded in the Lord’s presence and that pure consciousness is most perfectly situated when connected to Him.
They are the catur-vyūha, direct personal expansions of the Supreme Godhead used in Pañcarātra theology to explain divine functions and cosmic maintenance. The chapter links these expansions to the Lord’s governance of the phases of existence and to contemplative frameworks like the four states of consciousness.
Each month features the sun-god’s ruling name along with six associates—typically a sage (ṛṣi), gandharva, apsarā, nāga, yakṣa, and rākṣasa—who serve the sun’s chariot and functions. This portrays time (kāla) as a divine administration under Hari, with liturgical remembrance at dawn and dusk recommended for purification.
Because the sun, as Hari’s expansion and regulator of time and ritual order, is tied to sandhyā (junction times) when consciousness is traditionally stabilized through mantra and remembrance. The chapter’s point is not mere astral piety but aligning daily life with the Lord’s governance, which purifies intention and action.