Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು (ಗಜರಾಜನನ್ನು) ಮೊಸಳೆಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ ನಂತರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇವರುಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಚಾರಣರು, ಸಿದ್ಧರು ದುಂದುಭಿ-ನಾದ, ಗೀತ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮೊಸಳೆ ದೇವಲರ ಶಾಪದಿಂದ ಪತಿತನಾದ ಗಂಧರ್ವರಾಜ ಹೂಹೂ ಎಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಭಗವದನುಗ್ರಹದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು, ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಗಂಧರ್ವಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಗಜೇಂದ್ರನೂ ಭಗವದ್ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅವಿದ್ಯಾ-ಬಂಧನದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ಸಾರೂಪ್ಯ-ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿ, ಚತುರ್ಭುಜ, ಪ್ರಭುವಿನಂತೆಯೇ ರೂಪ. ಶುಕದೇವರು ಗಜೇಂದ್ರನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ದ್ರಾವಿಡದೇಶದ ಪಾಂಡ್ಯರಾಜ್ಯದ ವೈಷ್ಣವ ರಾಜ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ; ಮೌನವ್ರತ ಮತ್ತು ತಪೋಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಆನೆ ಆಗುವ ಶಾಪ ಪಡೆದನು, ಆದರೆ ಭಕ್ತನು ಅದನ್ನು ಪ್ರಭುವಿನ ಇಚ್ಛೆ ಎಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಭಕ್ತಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡನು. ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರವಣಫಲ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಮಂಗಳಕರ, ಕಲಿದೋಷದಿಂದ ರಕ್ಷಕ, ದುಸ್ವಪ್ನ ನಿವಾರಕ; ಬೆಳಗಿನ ಪಠಣಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಪ್ರಭು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಗಜೇಂದ್ರನಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಭುವು ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಶಿವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು ಆ ಹರಿ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಮೇಲೂ ಗಜೇಂದ್ರನ ಮೇಲೂ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಿದರು।
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
ದಿವ್ಯ ದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಗಂಧರ್ವರು ನೃತ್ಯಮಾಡಿ ಹಾಡಿದರು. ಋಷಿಗಳು, ಚಾರಣರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರು ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು।
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ದೇವಲ ಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಗಂಧರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜ ಹೂಹೂ ಗ್ರಾಹನಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದ್ದನು. ಈಗ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಅತಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸುಂದರ ಗಂಧರ್ವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಇದು ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿತೆಂದು ತಿಳಿದು, ಶಿರಸಾ ವಂದಿಸಿ ಅವ್ಯಯ ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕಾಧೀಶನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಕೀರ್ತನೀಯ ಗುಣಗಳ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರಭುವಿನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸ್ತುತಿಗಾನವಾಗಿ ಹಾಡಿದನು।
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ದೇವಲ ಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಗಂಧರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜ ಹೂಹೂ ಗ್ರಾಹನಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದ್ದನು. ಈಗ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಅತಿ ಅದ್ಭುತವಾದ ಸುಂದರ ಗಂಧರ್ವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಇದು ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿತೆಂದು ತಿಳಿದು, ಶಿರಸಾ ವಂದಿಸಿ ಅವ್ಯಯ ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕಾಧೀಶನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಕೀರ್ತನೀಯ ಗುಣಗಳ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರಭುವಿನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸ್ತುತಿಗಾನವಾಗಿ ಹಾಡಿದನು।
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
ಈಶ್ವರನ ನಿರ್ಹೇತುಕ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅನುಗ್ರಹಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಮೂಲಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದ ರಾಜ ಹೂಹೂನು, ಪ್ರಭುವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಫಲಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
ಭಗವಂತನ ಕೈಸ್ಪರ್ಶ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಆನೆಗಳ ರಾಜ ಗಜೇಂದ್ರನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅಜ್ಞಾನಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದನು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವನು ಸಾರುಪ್ಯ-ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಪೀತವಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಚತುರ್ಭುಜನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸಮಾನ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
ಈ ಗಜೇಂದ್ರನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ ಪ್ರದೇಶದ ಪಾಂಡ್ಯ ದೇಶದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮಹಾರಾಜನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದು, ವಿಷ್ಣುವ್ರತದಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾದ ವೈಷ್ಣವನು.
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮಹಾರಾಜನು ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕುಲಾಚಲ (ಮಲಯ ಪರ್ವತ) ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಜಟಾಧಾರಿಯಾದ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸದಾ ಹರಿಯ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ಒಮ್ಮೆ ಮೌನವ್ರತವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದ ಅಚ್ಯುತ ಹರಿಯ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀನನಾಗಿ ಪರವಶನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
ಅದೇ ವೇಳೆ ಯದೃಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಯು ಶಿಷ್ಯಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮಹಾರಾಜನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದು, ಆತಿಥ್ಯ-ಸತ್ಕಾರಾದಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಋಷಿ ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡನು.
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
ಆಗ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಯು ರಾಜನಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನಿತ್ತನು—ಈ ರಾಜನು ಅಸಾಧು, ದುರಾತ್ಮ. ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಧಕಾರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಆನೆಯಂತೆ ಜಡವಾದ ಮೂಕ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಶಪಿಸಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ರಾಜರ್ಷಿ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನನೂ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ನಂತರ ಅವನು ಕುಂಜರ-ಯೋನಿಗೆ (ಆನೆಯ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ) ಬಿದ್ದನು; ಅದು ಆತ್ಮಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಹರಿಯ ಆರಾಧನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಆನೆಯ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಸ್ಮರಣೆ ಅವನಿಗೆ ಉಳಿಯಿತು।
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
ಅಂಬಜನಾಭನಾದ ಭಗವಂತನು ಗಜಯೂಥಪತಿಯನ್ನು ಮೊಸಳೆಯ ಹಿಡಿತದಿಂದಲೂ, ಮೊಸಳೆಯಂತಿರುವ ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದಲೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಸಾರೂಪ್ಯ-ಮುಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪಾರ್ಷದಗತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಅದ್ಭುತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಗರುಡವಾಹನನಾದ ಪ್ರಭು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ, ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನೂ ಜೊತೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು.
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
ಹೇ ಮಹಾರಾಜ, ಗಜರಾಜನ ಮೋಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಕೃಷ್ಣನ ಅದ್ಭುತ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳಿದೆನು. ಹೇ ಕೂರುಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇದನ್ನು ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ್ಯ ಫಲ, ಭಕ್ತನಾಗಿ ಕೀರ್ತಿ, ಕಲಿಯುಗದ ಕಲ್ಮಷ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ದುಃಸ್ವಪ್ನಗಳ ನಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಶುದ್ಧ ದ್ವಿಜರು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೈಷ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು—ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದು, ಯಾವುದೇ ವಿಕೃತಿ ಇಲ್ಲದೆ, ಈ ಪವಿತ್ರ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಬೇಕು; ದುಃಸ್ವಪ್ನಾದಿ ಕಷ್ಟಗಳು ಶಮನವಾಗಲು।
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
ಹೇ ಕುರುಸತ್ತಮ! ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಸರ್ವವ്യാപಿ ವಿಭುವಾದ ಹರಿಯು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು।
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.